Dự án phát triển vật liệu do TS Nguyễn Thị Kim Dung, giảng viên Khoa Môi trường, dẫn dắt, đoạt giải nhất Cuộc thi Tìm kiếm tài năng khởi nghiệp sáng tạo thành phố Hải Phòng năm 2026.
Hải Phòng có nhiều nhà máy đóng và sửa chữa tàu. Khi làm sạch bề mặt, bảo dưỡng và gia công kết cấu thép, các nhà máy thải ra gỉ sắt. Tùy thành phần và mức nhiễm bẩn, nguồn này có giá trị sử dụng thấp, có trường hợp phải xử lý như chất thải.
Ở ngành khác, nhà máy dệt nhuộm và sản xuất giấy thải nước chứa hợp chất hữu cơ khó phân hủy, độ màu cao, khó xử lý bằng phương pháp sinh học thông thường. Từ hai thực tế đó, bà Dung cùng cộng sự và sinh viên đặt bài toán, dùng chính gỉ sắt công nghiệp để chế tạo vật liệu xử lý các chất ô nhiễm khó phân hủy.

Vật liệu được nhóm điều chế có tên Fe₃O₄/C, gồm hạt oxit sắt từ kích thước nano gắn trên nền carbon hoạt tính - có cấu trúc xốp, diện tích bề mặt lớn, giữ chất ô nhiễm trên bề mặt. Fe₃O₄ xúc tác phản ứng oxy hóa khi dùng cùng hydrogen peroxide (H₂O₂), tạo ra các tác nhân oxy hóa phân hủy hợp chất hữu cơ và chất tạo màu. Khi chiếu thêm tia UV-A trong điều kiện phù hợp, hiệu quả xử lý tăng lên.
Fe₃O₄ có từ tính, nên sau xử lý vật liệu được tách khỏi nước bằng hệ thống thu hồi, từ tính được tái sinh để dùng tiếp. Cách này giảm lượng chất rắn thải bỏ và lượng vật liệu mới phải bổ sung qua các chu kỳ vận hành.
Theo nhóm, hạt Fe₃O₄ kích thước nano trên nền carbon hoạt tính tiếp xúc với chất ô nhiễm tốt hơn dạng hạt lớn mà nhóm khảo sát trước đó. Để có kết quả này, nhóm điều chỉnh nhiều lần điều kiện chế tạo, thành phần vật liệu và quy trình xử lý.
Thử nghiệm trên mẫu nước thải dệt nhuộm lấy tại Hải Phòng cho thấy, Fe₃O₄/C kết hợp UV-A giảm độ màu khoảng 94,69% và giảm nhu cầu oxy hóa học (COD) khoảng 84,29%.
Nhóm cho biết, sau thử nghiệm cần chạy pilot và thử trong vận hành thực tế để đánh giá độ ổn định, hiệu suất thu hồi, khả năng tái sinh vật liệu, chi phí vận hành và chất lượng nước đầu ra.
Về ứng dụng, nhóm dự định đặt mô-đun Fe₃O₄/C ở công đoạn xử lý nâng cao, sau xử lý sinh học, để loại chất ô nhiễm còn lại trước khi xả ra môi trường. Doanh nghiệp có thể lắp thêm vào hệ thống đang chạy, không phải thay toàn bộ, nên chi phí đầu tư thấp hơn.
Theo tính toán sơ bộ, dùng gỉ sắt thay một phần sắt thương mại có thể giảm chi phí chế tạo vật liệu. Hiệu quả thực tế còn phụ thuộc chi phí thu gom, làm sạch, chế tạo, tỷ lệ thu hồi và số chu kỳ tái sử dụng. Nhóm sẽ kiểm chứng các thông số này trên hệ thống pilot trước khi thương mại hóa.

Công ty đóng tàu Phà Rừng đã gửi thư ngỏ về việc cung cấp gỉ sắt cho nghiên cứu. Nhóm cũng hợp tác với Công ty TNHH Giấy Tissue Hải Phòng ở Khu công nghiệp Nam Cầu Kiền và Công ty Cổ phần Tư vấn dự án và Môi trường bền vững (PCEM) để thử nghiệm, hoàn thiện giải pháp trong điều kiện thực tế.
Theo nhóm nghiên cứu, mô hình này là cộng sinh công nghiệp. Chất thải của ngành này thành nguyên liệu cho ngành khác. Gỉ sắt thay một phần nguồn sắt thương mại. Vật liệu thu hồi bằng từ tính được dùng nhiều chu kỳ, nên ít phát sinh chất thải thứ cấp. Nếu hoàn thiện, giải pháp giúp giảm lượng ô nhiễm xả ra nguồn tiếp nhận, bảo vệ chất lượng nước và hệ sinh thái thủy sinh.
TS Dung cho biết, nhóm muốn công trình đi xa hơn một giải thưởng. "Giá trị lớn nhất của dự án là biến một nguồn chất thải thành vật liệu xử lý ô nhiễm nước, góp phần bảo vệ môi trường và thúc đẩy kinh tế tuần hoàn", bà nói, thêm rằng tiếp nhóm sẽ thử nghiệm pilot tại doanh nghiệp, kiểm chứng chi phí và độ bền vật liệu qua nhiều chu kỳ tái sinh.