
Khi nhóm G3 (Mỹ, Trung Quốc, Nga) tại Thâm Quyến tăng cường đối thoại và có thể định hình cục diện toàn cầu, các nước khác cũng đẩy mạnh chủ động thích ứng và mở rộng không gian chiến lược.
Cuộc gặp lịch sử ở Thâm Quyến
Cuộc gặp thượng đỉnh 3 bên chưa từng có tiền lệ giữa Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình, Tổng thống Mỹ Donald Trump và Tổng thống Nga Vladimir Putin tại Thâm Quyến, Trung Quốc, ngày 19/11, bên lề Hội nghị thượng đỉnh APEC, kết thúc sau khoảng 90 phút.
Ba nhà lãnh đạo ngồi quanh bàn tròn, phát biểu mở đầu, nhấn mạnh trách nhiệm của các cường quốc hạt nhân lớn nhất thế giới đối với hòa bình và ổn định chiến lược. Ông Trump gọi đây là sự kiện “đang làm nên lịch sử” và nhấn mạnh 3 nước “ở vị thế đặc biệt” để thảo luận về việc giảm kho vũ khí hạt nhân cũng như nguy cơ phổ biến.
Ông Tập đánh giá cuộc gặp mang “ý nghĩa đột phá”, nhắc lại rằng khi các nước lớn hòa hợp thì thế giới yên bình, khi xung đột thì hỗn loạn. Trong khi ông Putin nhấn mạnh trách nhiệm chung trong việc duy trì hòa bình quốc tế và giải quyết các xung đột khu vực, trong đó có Ukraine.
Theo các hãng truyền thông quốc tế, nội dung trao đổi giữa 3 bên tập trung vào kiểm soát vũ khí hạt nhân, xung đột tại Ukraine, tình hình Iran và an ninh năng lượng, cùng một số vấn đề ổn định chiến lược quan hệ cường quốc. Một tuyên bố chung mang tính nguyên tắc sau đó được công bố, khẳng định không có “chiến tranh hạt nhân” nào có thể thắng, cam kết đối thoại giảm rủi ro hạt nhân, tăng cường nguồn cung năng lượng ổn định và nhấn mạnh nguyên tắc đồng thuận nhà nước trong các cơ chế quốc tế.
"New START" - Hiệp ước kiểm soát vũ khí chiến lược cuối cùng giữa Mỹ và Nga, đã hết hiệu lực trước đó, khiến kho vũ khí của hai nước không còn ràng buộc pháp lý chính thức. Theo ước tính của Viện Nghiên cứu Hòa bình Quốc tế Stockholm (SIPRI) đầu năm 2026, Nga sở hữu khoảng 5.420 đầu đạn, Mỹ khoảng 5.042, còn Trung Quốc khoảng 620. Ba nước nắm giữ khoảng 91% kho vũ khí hạt nhân toàn cầu.
Hãng tin Reuters đưa tin, ngay ở giai đoạn chuẩn bị hội nghị 3 bên, một số nước nhỏ hơn lo ngại lợi ích của họ có thể bị bỏ qua. Ukraine và các đồng minh châu Âu bày tỏ quan ngại về những thảo luận liên quan trực tiếp tới an ninh của mình mà họ không có mặt. Cuộc họp “Liên minh sẵn sàng” tại Đức cũng diễn ra vào ngày 19/11 được tổ chức một phần để thích ứng nhanh với mọi diễn biến từ Thâm Quyến.
Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky trước đó phát biểu rằng không muốn thấy việc phân chia ảnh hưởng. Các quan sát viên châu Âu cũng lo ngại một thỏa thuận về Ukraine hoặc kiến trúc an ninh châu Âu có thể được định hình mà không có sự tham gia của họ.
Giới chuyên gia nhận định, 3 cường quốc Mỹ, Trung Quốc và Nga vẫn còn những bất đồng. Tuy nhiên, hình ảnh 3 lãnh đạo ngồi cùng bàn đã củng cố nhận thức về một xu hướng đang nổi rõ: trong trật tự nhiều cực đang hình thành, các cường quốc hàng đầu dường như ưu tiên “tiểu đa phương cường quốc” - những cơ chế hẹp, linh hoạt, thay vì dựa hoàn toàn vào các thể chế đa phương rộng lớn hơn.
“G3” và không gian chiến lược
Thuật ngữ “G3” không chính thức nhưng phản ánh thực tế quyền lực. Mỹ, Trung Quốc và Nga vẫn là 3 trung tâm quyết định lớn nhất về an ninh hạt nhân, năng lượng chiến lược và khả năng định hình các cuộc xung đột khu vực.
Đó không phải là hiện tượng mới hoàn toàn. Trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh, Mỹ và Liên Xô từng đàm phán song phương về kiểm soát vũ khí. Sự khác biệt nằm ở chỗ trật tự hiện tại mang tính đa cực hơn, với nhiều trung tâm quyền lực khu vực có khả năng tự chủ cao hơn, đồng thời phụ thuộc lẫn nhau về kinh tế và chuỗi cung ứng sâu sắc hơn.
Xu hướng tiểu đa phương cường quốc có thể mang lại hiệu quả nhanh hơn trong việc quản lý rủi ro (ví dụ đối thoại hạt nhân, ổn định năng lượng), nhưng cũng làm gia tăng khả năng “đồng quản trị” của các nước lớn. Các nước tầm trung (có sức mạnh kinh tế, quân sự hoặc ảnh hưởng khu vực đáng kể nhưng chưa đủ để trở thành siêu cường) nhận thức rõ điều này.
Chiến lược của các nước tầm trung
Các nước tầm trung đang phản ứng theo nhiều hướng khác nhau, nhưng có một số điểm chung, đó là: tăng cường “tự chủ chiến lược”, đa dạng hóa quan hệ và xây dựng các cơ chế “tiểu đa phương” của riêng mình.
Ấn Độ là ví dụ điển hình của chiến lược đa liên kết. New Delhi duy trì quan hệ chặt chẽ với Nga về năng lượng, vũ khí, đồng thời là thành viên tích cực của Nhóm Bộ Tứ (QUAD) cùng Mỹ, Nhật, Australia và tham gia khối BRICS. Trong tuần lễ cấp cao APEC và ASEAN trước đó, Thủ tướng Narendra Modi đã thúc đẩy hợp tác hàng hải và khoáng sản chiến lược với ASEAN, đồng thời củng cố QUAD.
Đối với Ấn Độ, nước này tiếp tục tận dụng vị thế cầu nối giữa các khối, vừa bảo vệ lợi ích trong Ấn Độ Dương, vừa tránh bị chọn phe. Các nhà phân tích Ấn Độ lưu ý rằng nếu các cường quốc định hình luật chơi, Ấn Độ cần tăng cường năng lực nội tại và mạng lưới đối tác để giữ chỗ đứng.
Ở châu Á - Thái Bình Dương, Nhật Bản, Australia và Hàn Quốc tăng cường liên kết với Mỹ thông qua các cơ chế như QUAD và các thỏa thuận quốc phòng song phương/3 bên. Họ lo ngại bất kỳ sự điều chỉnh nào trong quan hệ cường quốc có thể làm suy yếu cam kết an ninh của Mỹ. Đồng thời, họ đẩy mạnh hợp tác về khoáng sản chiến lược, chuỗi cung ứng để giảm phụ thuộc vào "các ông lớn".
Khối ASEAN giữ nguyên tắc “trung tâm”, đồng thời đẩy mạnh các cơ chế tiểu đa phương hẹp hơn (như các đối thoại 2+2 hoặc hợp tác quốc phòng ba bên) để xử lý các vấn đề thực tế. Các quốc gia thành viên ASEAN vừa tăng cường đối thoại với các cường quốc, vừa mở rộng quan hệ với các nước lớn như Nhật Bản, Hàn Quốc, Australia, châu Âu và các đối tác khác.
Ở Trung Đông và châu Âu, Thổ Nhĩ Kỳ và các nước Vùng Vịnh tận dụng vị thế địa chiến lược và năng lượng để đối thoại với cả ba cường quốc. Brazil và các nước ở “Phương Nam toàn cầu” nhấn mạnh chủ quyền và phản đối mọi hình thức “phân chia ảnh hưởng” kiểu cũ. Họ thúc đẩy các diễn đàn như BRICS mở rộng và G20 như không gian để tiếng nói của họ được lắng nghe, đồng thời đa dạng hóa quan hệ thương mại và đầu tư.
Châu Âu đứng trước thách thức đặc biệt. Việc Mỹ đối thoại trực tiếp với Nga về vấn đề Ukraine khiến nhiều thủ đô châu Âu lo ngại về sự chia rẽ trong liên minh xuyên Đại Tây Dương. Họ phản ứng bằng cách tăng cường chi tiêu quốc phòng, củng cố “Liên minh sẵn sàng” và tìm cách giữ vai trò trong mọi đàm phán tương lai về an ninh châu Âu. Đồng thời, châu Âu cũng tìm kiếm quan hệ kinh tế thực dụng hơn với Trung Quốc để tránh phụ thuộc quá mức.
Cơ hội trong trật tự mới
Trong xu hướng tiểu đa phương cường quốc, các nước tầm trung có thể tận dụng vai trò người kết nối, người cân bằng. Họ có thể xây dựng các liên minh về các vấn đề cụ thể (khoáng sản chiến lược, an ninh mạng, khí hậu, chuỗi cung ứng) mà không cần sự đồng thuận của toàn bộ các cường quốc.
Tuy nhiên, cũng có những rủi ro. Nếu các thỏa thuận lớn về an ninh hoặc lãnh thổ được định hình chủ yếu giữa các cường quốc, không gian tự quyết của các nước tầm trung sẽ bị thu hẹp. Đặc biệt đối với những nước nằm gần các “điểm nóng” (Đông Âu, Trung Đông), việc bị loại khỏi bàn đàm phán có thể dẫn đến kết quả bất lợi. Số liệu cụ thể về kho vũ khí hạt nhân và sự phụ thuộc năng lượng toàn cầu cho thấy quyết định của các nước lớn có tác động lan tỏa nhanh và sâu.
Các nước tầm trung đang học cách phát triển trong môi trường này bằng cách: (i) Tăng cường năng lực quốc phòng và kinh tế nội tại; (ii) Đa dạng hóa quan hệ đối tác; (iii) Chủ động xây dựng và lãnh đạo các cơ chế tiểu đa phương phù hợp với lợi ích của mình; (iv) Sử dụng các diễn đàn đa phương để bảo vệ nguyên tắc bình đẳng.
Các quốc gia tầm trung đang thích nghi bằng sự linh hoạt và nỗ lực giữ vững không gian chiến lược của mình. Tương lai của trật tự quốc tế sẽ phụ thuộc nhiều vào việc các nước có đủ khôn ngoan, đoàn kết để không trở thành đối tượng của cuộc chơi, mà là người cùng định hình luật chơi chung.