
9 bộ sản phẩm do nghệ nhân Đặng Văn Hậu, làng nghề Xuân La, Hà Nội, cùng các cộng sự thực hiện tạo thành "siêu phẩm" tò he tái hiện những sinh hoạt phố phường Hà Nội vào khoảng những năm 1900. Tác phẩm mang tên Tò he phố nghệ, đang được trưng bày trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội (14-28/11).

Từ hình ảnh các phố nghề, chợ hoa, chợ Tết đến những hoạt động buôn bán, lao động thường ngày, mỗi chi tiết đều được chuyển thể thành những hình tượng tò he nhiều màu sắc.
Qua đó, du khách thấy được một bức tranh sinh hoạt đô thị Hà Nội những năm 1900 thu nhỏ, trong đó nghề nặn tò he trở thành phương tiện kể chuyện.
Chiêm ngưỡng phố cổ Hà Nội những năm 1900 được làm bằng tò he (Video: Nguyễn Văn Đức - Mai Châm).
Chia sẻ với phóng viên Dân trí, nghệ nhân Đặng Văn Hậu đến từ làng nghề Xuân La, Hà Nội, cho biết anh đã có hơn 20 năm gắn bó với nghề nặn tò he, từ công việc tạo hình những con giống bột phục vụ nhu cầu vui chơi đến nghiên cứu, sáng tạo các tác phẩm có quy mô và chiều sâu văn hóa.

Với bộ sản phẩm lần này, anh Hậu đã nghiên cứu, tìm hiểu tư liệu lịch sử và lấy cảm hứng từ sách Kỹ thuật của người An Nam (Henri Oger) để nặn các con giống bột. Đây là nguồn tham khảo gợi mở ý tưởng, chứ không phải khuôn mẫu để nghệ nhân sao chép nguyên trạng. Nhóm sáng tác lựa chọn, diễn giải và chuyển hóa tư liệu thành ngôn ngữ tạo hình của tò he.

Điểm đáng chú ý của bộ tác phẩm là cách nghệ nhân sử dụng một nghề truyền thống để kể về nhiều nghề truyền thống khác. Những con giống bột vốn quen thuộc với hình ảnh con vật, nhân vật dân gian được mở rộng thành các hình tượng gắn với hoạt động buôn bán, sản xuất và sinh hoạt của người Hà Nội xưa.

Trong bộ sản phẩm có những hình ảnh gợi nhắc phố Hàng Gai với nghề làm đồ chơi Trung thu, các khu chợ bán đào, chợ hoa Tết và những nhóm nghề gắn với khu vực Hàng Đồng. Mỗi hình tượng là một lát cắt về hoạt động buôn bán, sản xuất và sinh hoạt của người dân.
Nghệ nhân Đặng Văn Hậu cùng 4 cộng sự mất khoảng 2 tháng nghiên cứu, sáng tác và hoàn thiện bộ tác phẩm Tò he phố nghệ.

Theo nghệ nhân Đặng Văn Hậu, con giống bột là tên gọi gốc của tò he. Trước đây, mỗi vùng nghề, làng nghề lại có cách chế biến và sử dụng nguyên liệu khác nhau, tạo nên những đặc trưng riêng về chất liệu cũng như kỹ thuật tạo hình.
Nghệ nhân xưa thường làm sản phẩm phục vụ nhu cầu đồ chơi Trung thu. Sau mùa lễ hội, họ tiếp tục nặn các nhân vật trong tín ngưỡng dân gian, chẳng hạn Thánh cô, Thánh cậu trong tín ngưỡng Tứ phủ, để người dân dâng lễ. Sau đó, những con giống được chia cho trẻ em như một hình thức thụ lộc. Trẻ chơi xong có thể ăn được.

Anh Đặng Văn Hậu kể rằng, theo anh tìm hiểu, khoảng năm 1960, một số nghệ nhân nghĩ đến việc cải tiến cách làm tò he để đáp ứng nhu cầu tại những lễ hội đông người. Thay vì làm sản phẩm tại nhà rồi gánh đi bán, họ mang nguyên liệu đến tận nơi và nặn trực tiếp theo yêu cầu của khách. Người mua thích hình gì, nghệ nhân sẽ làm hình đó.
Cách làm này giúp sản phẩm tiếp cận khách hàng thuận tiện hơn, đặc biệt tại những khu vực có nhiều lễ hội như Bắc Ninh, Bắc Giang. Tuy nhiên, việc tạo hình trực tiếp ngoài trời cũng đặt ra vấn đề vệ sinh an toàn thực phẩm. Nguyên liệu có thể tiếp xúc với mồ hôi tay trong quá trình nặn, khiến sản phẩm không còn bảo đảm điều kiện để ăn như trước. Từ đó, nghề dần chuyển sang làm tò he chủ yếu để chơi, không còn hướng đến việc ăn sau khi sử dụng.

Khi chuyển thành đồ chơi, con giống bột vẫn giữ được hình thức truyền thống nhưng lại bộc lộ hạn chế về độ bền. Sản phẩm có thể bị lật, nứt hoặc vỡ chỉ sau vài ngày. Điều này gây khó khăn khi khách muốn mua về làm quà, đặc biệt là du khách nước ngoài hoặc người ở các tỉnh muốn mang sản phẩm về quê.
Do đó, nghệ nhân Hậu đã nghiên cứu cải tiến chất liệu để kéo dài thời gian bảo quản, đồng thời nâng giá trị nghệ thuật và thương mại của sản phẩm.

Quá trình nghiên cứu loại bột mới được nghệ nhân Hậu tiến hành trong khoảng thời gian từ năm 2012 đến 2014. Anh phải trải qua khoảng 3-4 năm tìm hiểu, điều chỉnh và thử nghiệm, trong đó có nhiều lần sản phẩm bị hỏng nhưng vẫn kiên trì cho đến khi thành công.
Chất liệu mới vẫn lấy bột gạo làm nền, kết hợp với phụ gia bảo quản, phẩm màu và một số thành phần khác nhằm tăng khả năng lưu giữ sản phẩm. Khi phơi khô, chất liệu có hình thức khá giống bánh đa hoặc bánh đa phở, khiến nhiều người thoạt nhìn liên tưởng đến những sản phẩm làm từ sáp.

Nghệ nhân Hậu cho biết, loại bột mới giúp sản phẩm có độ bền cao hơn đáng kể so với chất liệu truyền thống. Sự thay đổi này không chỉ giúp khách hàng có thể giữ tò he lâu hơn mà còn mở rộng khả năng sáng tác những tác phẩm có kích thước, độ tinh xảo và giá trị nghệ thuật cao hơn.
Theo nghệ nhân, thời gian bảo quản của chất liệu mới có thể tính bằng năm.

Dù có nguồn gốc từ bột gạo, những sản phẩm làm bằng chất liệu mới của nghệ nhân Hậu không dùng để ăn mà chỉ để trưng bày.

Với các sản phẩm dành cho trẻ em chơi hoặc đồ chơi giáo dục, nghệ nhân Hậu vẫn sử dụng phẩm màu thực phẩm. Loại màu này có thể phai dần theo thời gian nhưng không ảnh hưởng đến mục đích sử dụng. Đối với những tác phẩm làm quà tặng hoặc hàng thủ công mỹ nghệ, nhóm sử dụng màu công nghiệp để tăng độ bền màu.
Dù chất liệu mới có khả năng bảo quản lâu hơn, sản phẩm vẫn cần được giữ gìn đúng cách. Nghệ nhân khuyến cáo nên tránh ánh nắng trực tiếp và nước mưa, chống chuột bởi chất liệu có nguồn gốc từ gạo vẫn có thể bị tác động nếu bị động vật gặm phá.

Giá tò he hiện nay rất đa dạng, tùy theo kích thước, độ tinh xảo và công sức thực hiện. Những sản phẩm phổ thông có giá từ khoảng 20.000 đồng đến vài trăm nghìn đồng.
Tại khu trưng bày, nghệ nhân Hậu giới thiệu những con tò he có giá khoảng 40.000-50.000 đồng mỗi sản phẩm; một số mẫu khác có giá 100.000-200.000 đồng. Trong khi đó, những tác phẩm đồ sộ, đòi hỏi nhiều công sức và kỹ thuật có thể đạt giá hàng trăm triệu đồng.

Riêng bộ tác phẩm tái hiện phố phường Hà Nội những năm 1900, nghệ nhân Hậu chưa công bố giá thành. Đây là sản phẩm của một nhóm tác giả và nghệ nhân, vừa hoàn thành nên nhóm chưa họp bàn để tính toán ngày công, chất xám và công sức của từng người.
Anh cho biết sẽ giữ lại bộ gốc theo nguyên tắc lưu giữ những tác phẩm đầu tay; nếu khách có nhu cầu, nhóm sẽ thực hiện các phiên bản tiếp theo theo đơn đặt hàng.