Chuyển tới nội dung chính
Văn hóa & Giải trí · Điểm tin đa nguồn

Để người dân hưởng thụ văn hóa nhiều hơn: Những đình làng, hội làng 'kiểu mới'

Những ngôi đình xưa nay đã có nhiều trải nghiệm hơn, và cũng cho thấy sự linh hoạt khi đưa hoạt động liên ngành vào đó để tạo giá trị văn hóa.

Chuyện cũ kể kiểu mới nơi đình xưa

Khi hoạt cảnh Kết chạ - Đắp đê kết thúc, thanh niên cùng các bậc cao niên làng Vạn Phúc (xã Nam Phù, Hà Nội), làng Nga My (xã Thanh Oai, Hà Nội) thắt sợi dây màu đỏ vào cây tre trên sân khấu. Điều đó nói lên việc hai làng đã "kết chạ", trở thành anh em. Họ cũng cùng nhau đắp đê, cứu trợ nhau khi mùa lũ. Trong phần mô tả việc đắp đê, những quả chuối, bó rau "đạo cụ" do chính người dân mang từ vườn nhà tới. Đình làng Vạn Phúc khi đó ăm ắp người trẻ, người già, người đang ở làng, người xa quê trở về, đều mặc áo dài hoặc trang phục lịch sự…

Để người dân hưởng thụ văn hóa nhiều hơn: Những đình làng, hội làng 'kiểu mới'- Ảnh 1.
Người dân Vạn Phúc cùng tham gia hoạt cảnh kể về việc kết chạ giữa 2 làng

"Điều tôi xúc động nhất đến giờ vẫn nhớ, là trong khi gần 200 người dân biểu diễn để kể chính câu chuyện của họ, thì ở dưới sân khấu, có hàng ngàn người dân chăm chú theo dõi chương trình. Những người bà bế cháu, những gia đình nhỏ đều hướng lên sân khấu, dù trời nắng chang chang cũng không ai bỏ về. Khi tổ chức lễ kỷ niệm và liên hoan, tôi thấy gần như cả làng đăng ký tham gia", nhà văn Lục Hường, tổng đạo diễn Lễ kỷ niệm 1.000 năm hai làng kết nghĩa, nhớ lại.

Là hai làng kết nghĩa ngàn năm, trước đây người dân vẫn gặp nhau trong những lễ cúng ở đình. Tuy nhiên trong lễ kỷ niệm lần này, họ không chỉ dâng hương, mà còn cùng nhau kể lại câu chuyện giữ nghĩa tình trên sân khấu. Cách thức này khiến câu chuyện trở nên thú vị hơn. "Với tôi, đó mới là dấu hiệu của một di sản sống: không phải thế hệ sau làm lại y nguyên những gì thế hệ trước đã làm, mà là hiểu được giá trị cốt lõi để tiếp tục gìn giữ bằng cách phù hợp với thời đại của mình", nhà văn Lục Hường nói.

Lễ hội ở Vạn Phúc dường như đang làm nên một "đình làng kiểu mới", nơi người dân có chỗ tụ hội và vui với truyền thống xưa được nối tiếp. Bà Lục Hường chia sẻ: "Tôi rất thích cách gọi "đình làng kiểu mới", nếu hiểu đó là một không gian để cộng đồng gặp nhau, nhận ra mình thuộc về một cộng đồng và cùng nhau kể lại câu chuyện của quê hương".

Cũng theo bà Hường: "Đình làng xưa là nơi người dân hội tụ, thờ Thành hoàng, thực hành tín ngưỡng và cùng nhau giải quyết những việc chung. Một chương trình văn hóa hôm nay, nếu làm đúng tinh thần ấy, cũng có thể tạo ra một không gian kết nối: người già kể chuyện cho người trẻ, người dân gặp gỡ nhau, nghệ sĩ đưa câu chuyện lịch sử lên sân khấu và cộng đồng cùng nhìn lại những giá trị mình đang có. Đó là cuộc gặp của cộng đồng với chính ký ức và cội nguồn của mình".

Để người dân hưởng thụ văn hóa nhiều hơn: Những đình làng, hội làng 'kiểu mới'- Ảnh 2.
Bà Éléonore Caroit, Bộ trưởng ủy quyền đặc trách Pháp ngữ, Quan hệ đối tác quốc tế và người Pháp ở nước ngoài, trực thuộc Bộ trưởng phụ trách châu Âu và Ngoại giao Pháp, thắp hương tại đình hội quán Phúc Kiến tại 40 Lãn Ông, trong buổi ra mắt nền tảng số Hành trình di sản Hà Nội

Đình trong phố

Nếu ở Vạn Phúc là câu chuyện người dân với đình của mình thì dự án Từ truyền thống đến truyền thống của Nguyễn Thế Sơn (ĐH Nghệ thuật và liên ngành) là tìm lại, xây dựng không gian ngôi đình nay đã không còn cộng đồng xưa. Đó là đình trong phố nghề, mà nghề do thăng trầm của lịch sử đã thay đổi, cộng đồng xưa cũng không còn gắn với nghề nữa. Ông Sơn theo đuổi việc "đánh thức" không gian đình này đã 5 năm, với nhiều ngôi đình khác nhau, cùng nhiều hoạt động nghệ thuật, trải nghiệm nghề đa dạng.

Mùa lễ hội thiết kế sáng tạo này (tháng 11 tại Hà Nội), ông Sơn cho biết: "Dịp này, tôi có thể phát triển được một bản đồ về câu chuyện những ngôi đình đã gần như bị lãng quên suốt nửa thế kỷ bởi biến động, bởi chiến tranh, bởi kinh tế, bởi lịch sử bị chồng lấp vì nhiều vấn đề của đô thị". Cùng lúc nhiều trải nghiệm nghệ thuật và nghề được mở ra trong các không gian đình. Tại đình Nam Hương, workshop tranh Hàng Trống giúp công chúng nhận diện họa tiết của dòng tranh, thực hành cắt dán và ghép hình theo ý tưởng riêng. Đình Hà Vĩ (phố Hàng Hòm) có trải nghiệm dát trứng, làm sơn mài. Công chúng cũng được ngắm cây sơn làm nguyên liệu sơn mài mà ông Sơn mang về trồng tại đình đã vài năm nay…

Điều đáng nói là nhiều ngôi đình trong bản đồ đình ở phố cổ Hà Nội đã xuống cấp, đã bị lấn chiếm làm nơi ở, nơi bán hàng trong suốt nhiều năm. Cộng đồng làm nghề của phố nghề, những người chủ của đình nghề này cũng do nhiều biến động mà không còn ở đây, hoặc không còn giữ nghề được nữa. Vì thế, theo ông Sơn, khôi phục được đình như hôm nay có công sức của giải tỏa, trùng tu, và nghiên cứu để đưa các hoạt động nghệ thuật đương đại, trải nghiệm cộng đồng vào.

Đình Đồng Lạc đã nhiều năm là cửa hàng mậu dịch. Đình Nam Hương xuống cấp, mãi sau dự án Từ truyền thống đến truyền thống của ông Sơn, mới dần dần được nhận diện như một không gian trưng bày tranh Hàng Trống, rồi với nghề thêu. "Đình Nam Hương cũng chẳng thờ tổ nghề nào cả. Tầng 2 thờ vua Lê, thờ Thăng Long tứ trấn, và trên gác chính là đền vua Lê, tầng dưới là không gian đình Nam Hương. Thế nhưng nó lại gắn với ký ức của phố nghề, và những cửa hàng bán tranh Hàng Trống", ông Sơn nói. Một nhận diện mới về đình đã được xây dựng lại như vậy. Điều quan trọng là đình Nam Hương giờ thành một địa điểm nhiều người biết đến khi muốn tìm hiểu về tranh Hàng Trống…

Cũng có những trường hợp khác như hội quán Phúc Kiến (40 Lãn Ông, Hà Nội), Hội quán Quảng Đông (22 Hàng Buồm) đã thay đổi để thành không gian công cộng, một ngôi đình kiểu mới. Theo ông Nguyễn Thế Sơn, dù được gọi là hội quán, trước kia hai địa điểm cũng từng được gọi là đình hội quán, rồi chuyển thành trường tiểu học và trường mẫu giáo. Giờ đây, đó là hai địa điểm văn hóa tổ chức nhiều hoạt động trong nước, quốc tế.

Những ngôi đình kiểu mới này, theo ông Sơn "là ngôi nhà chung, nhưng không phải ngôi nhà chung của những cộng đồng như trước, vì bản thân cộng đồng đó đâu có còn. Những ngôi đình này thành ngôi nhà chung về di sản, về nghệ thuật, những art hub. Suốt 6 năm nay nó đang được thử nghiệm, thực hành như art hub. Nó giống như một không gian gallery, bảo tàng… cực kỳ phát huy hiệu quả". Cũng theo ông Sơn, dù đang là thử nghiệm tại Hà Nội, mô hình này đã thành công ở nhiều nước.

Đô thị hiện đại cần khôi phục chức năng kết nối của đình làng

Đình làng xưa không chỉ là một công trình kiến trúc. Đó là nơi lưu giữ ký ức, thực hành tín ngưỡng, bàn việc chung, xây dựng những mối quan hệ và củng cố ý thức thuộc về cộng đồng. Tôi cho rằng đô thị hiện đại rất cần khôi phục chức năng kết nối ấy, nhưng không nhất thiết phải xây dựng thêm những ngôi đình theo hình thức kiến trúc truyền thống.

Một "đình làng kiểu mới" có thể là trung tâm văn hóa, nhà sinh hoạt cộng đồng trong khu chung cư, thư viện công cộng, sân chơi giữa các tòa nhà, một không gian sáng tạo mở hoặc khu vườn cộng đồng. Điều quyết định không phải mái đình cong hay thẳng, mà là người dân có gặp nhau, tin nhau, cùng tổ chức hoạt động và cùng có trách nhiệm với nơi mình sống hay không.

Tương tự, "hội làng mới" có thể là ngày hội cư dân, phiên chợ thủ công, lễ hội đọc sách, ngày hội âm nhạc khu phố hay chương trình giao lưu giữa những gia đình đến từ nhiều vùng miền. Những hoạt động tại các không gian nghệ thuật mới, phố đi bộ, phố sách, câu lạc bộ dân ca… là những gợi ý đáng suy nghĩ, dù mỗi mô hình có đặc điểm riêng, không thể đồng nhất hoàn toàn với đình làng truyền thống.

Tôi muốn lưu ý một điều: Không nên làm mất tính thiêng của đình làng, lễ hội truyền thống bằng cách biến mọi thứ thành giải trí hoặc thương mại. Cái mới cần kế thừa tinh thần đoàn kết, tự quản, tương trợ của cái cũ, đồng thời tôn trọng sự đa dạng của cư dân đô thị. Nơi nào khiến người xa lạ trở thành láng giềng, thành bạn bè, nơi ấy đang thực hiện một phần chức năng của đình làng ngày trước.

Nguồn xuất bản gốc: Thanh Niên (thanhnien.vn) N1A tổng hợp tự động để tra cứu tin kinh tế - tài chính, giữ nguyên quyền tác giả của cơ quan báo chí gốc và dẫn liên kết trực tiếp về bài gốc.
Đọc bài gốc ↗

Đọc tiếp cùng chủ đề Văn hóa & Giải trí

Xem tất cả →