Gió xanh thổi…
Trong suốt 2 năm, hai anh em ruột Minh Trí và Trà My tập hát cùng dàn hợp xướng Gió xanh (Hà Nội) vào mỗi chủ nhật. Cộng đồng Gió xanh nhiều độ tuổi nhưng chung tình yêu âm nhạc: có bạn nhỏ dưới 14 tuổi, có thanh niên và có cả nhóm người cao tuổi thậm chí gần 80 tuổi. "Các buổi tập chia nhiều ca: ca của gió nhỏ, gió lớn và gió chuyên nghiệp. Điều đặc biệt các bạn đều rất kỷ luật vì hiểu rằng hát trong một tập thể đông như vậy cần thế. Sau 1 năm, hợp xướng tập đủ bài để diễn một buổi hòa nhạc. Ai cũng háo hức, muốn mình là một mảnh gió hoàn hảo", bà Mỹ Trà, mẹ của hai em nhớ lại.

Cũng theo bà Mỹ Trà, ngoài bán vé, Gió xanh còn mời những em nhỏ có hoàn cảnh khó khăn đến xem để lan tỏa nghệ thuật, có quà tặng cho các em. "Tôi nghĩ điều này mang lại cho các con sự hướng thiện rất tốt", bà Mỹ Trà nói.
Sau 2 năm với Gió xanh, hai con bà Mỹ Trà trở lại tập luyện với Sand Box, ban nhạc riêng của mình. "Chúng tôi mong con có nơi sinh hoạt lành mạnh với kỹ năng mềm đàn hát, tránh nghiện game và chat mạng xã hội. Nhưng ban nhạc phải có phòng tập, thiết bị âm thanh. Việc thuê phòng tập cũng khá rắc rối vì phải có giờ phù hợp, chưa kể trở ngại giá thuê", bà Trà cho biết.
Sau đó, mấy mẹ con tìm được không gian VIU planet. "Phòng tập này có xuất xứ khá buồn cười. Một nhóm bạn trẻ lập ban nhạc thế nhưng tìm phòng tập khó quá. Các phụ huynh thấy vậy mở luôn trung tâm để con mình có chỗ tập, các bạn cùng lứa cũng có sân chơi. Sau này, VIU planet còn tổ chức các cuộc thi âm nhạc", bà Trà kể.
Nhưng không phải ai cũng có điều kiện để tự lập VIU planet cho mình và người thân. "Tôi mong sẽ có những sân chơi để cho các ban nhạc học đường, sinh viên có thể chơi được hằng tuần. Hiện tại là chưa có. Nên tôi rất mong có đơn vị nào đó hoặc có hỗ trợ để những ban nhạc như vậy có đất diễn hằng tuần, hằng tháng", bà Trà chia sẻ.
Tuồng gọi, nhạc cổ điển trả lời
Không chỉ hợp xướng, người dân có nhiều nhu cầu khác nhau về âm nhạc: cả biểu diễn lẫn thưởng thức. Vì thế, ngay cả khi các concert được sản xuất rất nhiều để đáp ứng công chúng, nhu cầu các không gian âm nhạc nhỏ vẫn không hề giảm bớt.

Nhạc sĩ Dương Cầm phân tích: "Concert đang là một hiện tượng, một phong trào bùng nổ mà ai cũng muốn làm. Các concert chia làm 2 loại. Loại concert tuyên truyền lòng yêu nước, như concert quốc gia, phát vé cho người dân. Những concert đó tạo được không khí mà chương trình trong khán phòng khó làm được. Hoặc dạng nữa là Anh trai say hi, Anh trai vượt ngàn chông gai, có những nghệ sĩ quốc tế tham gia. Đấy lại là một hướng khác, hướng công nghiệp văn hóa".
Ông ủng hộ cả hai loại concert trên. Tuy nhiên, vị nhạc sĩ này cũng cho biết có những khán giả vì lý do sức khỏe, tuổi tác… không dự được concert, vì thế, cá nhân ông khi làm nghề đã chọn cách tập trung vào những chương trình trong khán phòng.
Nhạc sĩ Dương Cầm nói: "Phòng trà vẫn là một không gian sống bền bỉ. Đó là nơi mọi người muốn lắng hơn, yên tĩnh hơn. Tôi nghĩ là kể cả chúng ta cũng có lúc thích sôi động, có lúc lại thích không gian riêng tư. Cá nhân tôi khi làm ca nhạc lại thích không gian riêng tư, ở đó công chúng lắng nghe được nhiều hơn, chạm được vào nhiều ca sĩ hơn".
Ông nhấn mạnh việc duy trì các không gian nhỏ là điều tất yếu của hoạt động âm nhạc. Có một số loại hình nghệ thuật không phù hợp để đưa ra nơi quá đông, vì vậy không phải cái gì cũng mang đến sân vận động. Chẳng hạn, giao hưởng hay nhất vẫn trong khán phòng, nhà hát đạt chuẩn. Hoặc chèo, tuồng nếu nghe trong không gian nhỏ thì tập trung hơn.
Thực tế, nhiều mô hình âm nhạc neo mình trong không gian nhỏ để có môi trường tồn tại phù hợp. Trong số đó có những CLB hát xoan ở Phú Thọ, nơi nghệ nhân truyền dạy cho lớp trẻ và cộng đồng trực tiếp duy trì di sản. Ca trù, tuồng và nhiều di sản âm nhạc khác cũng đang được duy trì trong không gian nhỏ cả về biểu diễn và truyền dạy.

Những không gian luyện tập và biểu diễn do người dân tự tổ chức, như trường hợp VIU planet cũng đáng kể. Đôi khi, các không gian biểu diễn nhỏ cũng có thể do các thiết chế văn hóa chủ động tạo ra. Chẳng hạn, mới đây, Bảo tàng Hà Nội tổ chức triển lãm giới thiệu âm nhạc thời kỳ 1934 - 1954. Tại đó, nhiều giọng ca thể hiện lại những bài tân nhạc thời kỳ ấy, để lại nhiều rung động cho người nghe.
Nhạc sĩ Phạm Ngọc Khôi, Phó chủ tịch Hội Nhạc sĩ Việt Nam, cho biết chúng ta cần có thêm nhiều không gian cho những loại hình âm nhạc khác nhau. Hội cũng mong ước có một khán phòng để chủ động cho các hoạt động biểu diễn mà chưa được.
Người dân xem và thực hành nghệ thuật
Theo PGS-TS Bùi Hoài Sơn, Phó trưởng ban Tuyên giáo T.Ư, sự phát triển của những concert quy mô lớn là tín hiệu rất đáng mừng. Nó cho thấy sức sống của thị trường biểu diễn, năng lực tổ chức và nhu cầu văn hóa ngày càng cao của công chúng. "Tuy nhiên, một nền văn hóa phát triển không thể chỉ được đo bằng số lượng khán giả tại những sân vận động chật kín. Có người thích sự cuồng nhiệt của hàng chục nghìn khán giả, nhưng cũng có người chỉ cần một buổi hòa nhạc thính phòng, một đêm ca trù, một cuộc trò chuyện với nghệ sĩ", PGS-TS Sơn phân tích.
Chính vì thế, theo ông Sơn, bên cạnh các concert chúng ta cần xây dựng hệ sinh thái văn hóa nhiều tầng nấc: không gian biểu diễn nhỏ tại thư viện, bảo tàng, trường học, công viên; những chương trình nghệ thuật cộng đồng ở khu dân cư; các buổi biểu diễn miễn phí hoặc giá vé phù hợp với người có thu nhập thấp. Cũng cần quan tâm đến người cao tuổi, người khuyết tật và những người khó di chuyển bằng các thiết kế tiếp cận thuận tiện, chương trình quy mô vừa phải và hình thức trực tuyến bổ trợ.
"Tinh thần của Nghị quyết 80-NQ/TW là bảo đảm quyền thụ hưởng và sáng tạo văn hóa, tiếp cận bình đẳng văn hóa. Vì thế, thông điệp tôi muốn nhấn mạnh là: concert lớn tạo nên những khoảnh khắc đáng nhớ, nhưng chính những không gian văn hóa gần gũi mới góp phần nuôi dưỡng tâm hồn cộng đồng mỗi ngày. Không nên bỏ ai lại phía sau trong đời sống văn hóa", PGS-TS Sơn nhấn mạnh.
Theo PGS-TS Bùi Hoài Sơn, muốn người dân không chỉ xem nghệ thuật mà còn thực hành nghệ thuật, điều quan trọng nhất là tạo ra cơ hội tham gia thường xuyên. Điều cần làm, vì thế là dành không gian sinh hoạt phù hợp, hỗ trợ người hướng dẫn, kết nối nghệ sĩ chuyên nghiệp với cộng đồng và tổ chức những sân khấu nhỏ định kỳ. "Chúng ta cần chuyển từ tư duy mang nghệ thuật đến cho dân xem sang tạo điều kiện để dân làm nghệ thuật. Khi một người dân tự tin cất tiếng hát hoặc bước lên sân khấu, văn hóa đã trở thành một phần đời sống của họ", PGS-TS Sơn nói.