Chuyển tới nội dung chính
Khoa học & Công nghệ · Điểm tin đa nguồn

Dầu thô không hóa thành nhựa theo cách chúng ta vẫn tưởng

(Dân trí) - Một chai nhựa tưởng như chỉ là sản phẩm của dầu mỏ, nhưng hành trình thực sự phức tạp hơn nhiều: dầu thô phải bị phá vỡ thành những phân tử nhỏ trước khi được hóa học "xây dựng" lại thành polymer.

Dân Trí (dantri.com.vn) · Tác giả: Dân trí 29/10/2026 Đọc bài gốc tại Dân Trí ↗
Mã cổ phiếu liên quan:

Nếu hình dung về quá trình sản xuất nhựa, nhiều người có thể nghĩ tới dầu thô được đun nóng, đổ vào khuôn rồi đông lại. Thực tế hoàn toàn khác, dầu thô không được nấu chảy trực tiếp thành nhựa mà trước tiên bị phân tách, phá vỡ thành những phân tử nhỏ, sau đó mới được nối lại thành những chuỗi khổng lồ.

Dầu thô là hỗn hợp hydrocarbon, gồm các nguyên tử carbon và hydro liên kết thành những chuỗi có độ dài khác nhau. Khi được đưa vào nhà máy lọc dầu, dầu được gia nhiệt trong một tháp cao để phân tách theo nhiệt độ sôi. Phần nhẹ hơn bay lên trên, phần nặng hơn lắng xuống dưới.

Trong số đó, naphtha là một phân đoạn đặc biệt quan trọng. Tại phần lớn các quốc gia tại châu Âu và châu Á, đây là nguyên liệu chủ yếu cho quá trình sản xuất nhựa.

Dầu thô không hóa thành nhựa theo cách chúng ta vẫn tưởng - 1
Dầu thô không được nấu chảy trực tiếp thành nhựa mà phải qua quá trình bẻ gãy phân tử thành dạng khí rồi tái cấu trúc thành polymer rắn (Ảnh: Scienceabc).

Bước ngoặt nằm ở lò cracking

Vấn đề là các phân tử trong dầu thô chủ yếu là alkane, với các liên kết đơn giữa những nguyên tử carbon. Chúng gần như không có khả năng trực tiếp nối thành những chuỗi polymer dài.

Muốn biến chúng thành vật liệu nhựa, các nhà sản xuất phải tạo ra những phân tử có liên kết đôi. Đây chính là nhiệm vụ của lò cracking hơi.

Naphtha được trộn với hơi nước và đưa qua các ống lò ở nhiệt độ khoảng 750 - 850°C. Dưới tác động của nhiệt độ cực cao, những chuỗi carbon bị phá vỡ thành các phân tử nhỏ hơn. Trong số đó, ethylene là nguyên liệu đặc biệt quan trọng.

Tại Mỹ, quy trình này thường sử dụng ethane có nguồn gốc từ khí tự nhiên thay vì naphtha. Cracking ethane có thể tạo ra hơn 80% ethylene, trong khi naphtha có thể chỉ cho khoảng 30%, phần còn lại gồm nhiều hóa chất khác như propylene, butadiene, benzene, toluene và xylene.

Chính tại đây xuất hiện nghịch lý thú vị: muốn tạo ra một polymer có chuỗi dài hàng nghìn nguyên tử carbon, ngành công nghiệp trước tiên phải phá vỡ dầu thành một phân tử cực nhỏ.

Dầu thô không hóa thành nhựa theo cách chúng ta vẫn tưởng - 2
Một nhà máy lọc dầu ở Anacortes, Washington, Mỹ (Ảnh: Scienceabc).

Một loại khí tạo nên nhiều dạng nhựa

Ethylene có hai nguyên tử carbon, bốn nguyên tử hydro và một liên kết đôi. Liên kết này tạo điều kiện để các phân tử ethylene nối tiếp nhau thành chuỗi dài.

Năm 1933, hai nhà hóa học tại ICI ở Anh phát hiện polyethylene sau một thí nghiệm với ethylene ở áp suất 1.900 atmosphere. Sau quá trình hoàn thiện công nghệ, polyethylene bắt đầu được sản xuất từ năm 1939 và phần lớn được sử dụng để cách điện dây cáp radar trong thời chiến.

Về sau, các chất xúc tác giúp quá trình tạo polyethylene trở nên hiệu quả hơn. Karl Ziegler phát triển phương pháp tạo các chuỗi mạch thẳng ở áp suất thấp hơn, còn Giulio Natta phát triển các chất xúc tác giúp sắp xếp các đơn vị theo trật tự nhất định. Hai nhà khoa học cùng nhận giải Nobel Hóa học năm 1963.

Cũng từ ethylene, hai loại polyethylene phổ biến được tạo ra. LDPE có cấu trúc phân nhánh, khó xếp chặt nên mềm và nhẹ, phù hợp với túi mua sắm và chai bóp. Trong khi đó, HDPE có chuỗi thẳng, có thể xếp chặt hơn, vì vậy đặc và bền hơn, thường dùng làm bình sữa và chai chất tẩy rửa.

Dầu thô không hóa thành nhựa theo cách chúng ta vẫn tưởng - 3
Phá trước, rồi mới xây dựng: một thiết bị cracking sẽ phân tách các chuỗi bão hòa của dầu thành ethylene, và chất xúc tác sẽ kết nối ethylene thành polyethylene (Ảnh: Scienceabc).

Vì sao chai nước ngọt không giống bình sữa?

Nếu bình sữa có thể làm từ polyethylene thì chai nước ngọt lại thường sử dụng PET, loại nhựa mang ký hiệu số 1.

PET không được tạo ra bằng cách nối các phân tử ethylene theo cơ chế thông thường. Nó là một polyester, được hình thành từ hai loại phân tử là ethylene glycol và terephthalic acid.

Khi nhóm alcohol của ethylene glycol phản ứng với nhóm acid của terephthalic acid dưới tác động của nhiệt và chất xúc tác, chúng tạo thành liên kết ester và giải phóng một phân tử nước. Quá trình tiếp tục lặp lại để hình thành chuỗi polymer dài.

Hai nguyên liệu này vẫn có liên hệ với quá trình cracking. Ethylene glycol được tạo ra từ ethylene, trong khi terephthalic acid được sản xuất bằng cách oxy hóa p-xylene, một sản phẩm phụ của quá trình cracking naphtha.

Kết quả là một vật liệu trong suốt, bền và khó vỡ, phù hợp để sản xuất chai nước và nước ngọt.

Dầu thô không hóa thành nhựa theo cách chúng ta vẫn tưởng - 4
Hai loại polyetylen từ một loại khí: chuỗi gốc tự do phân nhánh (bên trái) không thể xếp chặt, do đó LDPE mềm; chuỗi thẳng được tạo ra bởi chất xúc tác (bên phải) xếp chặt, do đó HDPE đặc hơn và bền hơn (Ảnh: Scienceabc).

Nhựa không nhất thiết phải bắt đầu từ dầu

Dầu thô cũng không phải nguồn nguyên liệu bắt buộc để tạo ra nhựa. Chỉ cần có khả năng tạo ra ethylene, quá trình phía sau có thể tiếp tục.

Nước mía có thể được lên men thành ethanol. Sau đó, tách nước khỏi ethanol sẽ tạo thành ethylene. Ethylene này tiếp tục được đưa qua các chất xúc tác để tạo polyethylene "xanh".

Điều đáng chú ý là polyethylene có nguồn gốc từ mía có cấu trúc giống polyethylene có nguồn gốc hóa thạch. Một chiếc bình được làm từ mía vì thế vẫn là polyethylene sau khi bị thải bỏ.

Dầu thô không hóa thành nhựa theo cách chúng ta vẫn tưởng - 5
Nhà máy cracking ethylene của Shell tại Quận Beaver, Pennsylvania, Mỹ, năm 2022 (Ảnh: Scienceabc).

Theo Cơ quan Năng lượng quốc tế, nguyên liệu hóa dầu chiếm khoảng 12% nhu cầu dầu toàn cầu, nhưng con số này còn bao gồm nhiều sản phẩm khác như phân bón, dung môi và sợi tổng hợp. Tại Mỹ, phần lớn nguyên liệu cho các lò cracking lại đến từ ethane, một sản phẩm phụ của quá trình xử lý khí tự nhiên.

Vì vậy, hành trình từ dầu thô đến chai nhựa không phải câu chuyện về việc đun chảy dầu rồi tạo hình.

Đó là một chuỗi biến đổi hóa học: dầu được phân tách, các phân tử lớn bị phá vỡ thành những đơn vị nhỏ, rồi chính những đơn vị nhỏ ấy lại được nối thành những chuỗi polymer dài.

Nói cách khác, trước khi trở thành vật thể rắn mà chúng ta cầm trên tay, carbon trong chiếc chai nhựa từng trải qua một giai đoạn tồn tại dưới dạng khí trong lò nhiệt.

Nguồn xuất bản gốc: Dân Trí (dantri.com.vn) · Tác giả: Dân trí N1A tổng hợp tự động để tra cứu tin kinh tế - tài chính, giữ nguyên quyền tác giả của cơ quan báo chí gốc và dẫn liên kết trực tiếp về bài gốc.
Đọc bài gốc ↗

Đọc tiếp cùng chủ đề Khoa học & Công nghệ

Xem tất cả →