Trong một lần về quê chơi, tôi gặp lại mấy ông bạn cũ. Anh em lâu ngày gặp nhau nên rủ uống vài lon bia, ôn lại chuyện xưa. Tôi xung phong ra chợ mua đồ ăn. Thấy một quầy bán gà quay muối ớt trông khá hấp dẫn, tôi quyết định mua một con mang về.
Thế nhưng, khi tôi xách gà về, cả nhóm có vẻ không hào hứng. Mấy ông bạn cứ nghĩ tôi sẽ mua thực phẩm tươi sống rồi mang về nhà tự chế biến. Nếu thèm gà nướng, tốt nhất nên mua gà tươi về nhà làm sẵn, sau đó đem ra lò nhờ nướng và trả tiền công. Như vậy vừa kiểm soát được chất lượng nguyên liệu, vừa có món ăn đúng khẩu vị.
Ban đầu tôi nghĩ bạn mình hơi kỹ tính, nhưng sau đó bắt đầu để ý đến những điều tương tự. Không ít lần đi ăn ngoài hàng, tôi gọi một tô hủ tiếu xương thịt, nước dùng nóng hổi, khói bốc nghi ngút, màu sắc bắt mắt, mùi thơm rất hấp dẫn.
Thế nhưng, khi cắn miếng thịt, bên trong lại có mùi khó chịu, cảm giác không còn tươi ngon. Có những món ăn nhìn bên ngoài rất đậm đà, được nêm nếm vừa miệng, nhưng chất lượng nguyên liệu lại không tương xứng với vẻ hấp dẫn ấy.
Tôi nhận ra một điểm chung là nhiều món ăn ngày nay thường được làm cho thật bắt mắt, thật đậm vị để kích thích vị giác. Đường, muối, nước mắm, bột nêm, các loại nước sốt và gia vị được sử dụng khá nhiều. Chỉ cần một chút cay, chua, mặn, ngọt hài hòa, món ăn lập tức trở nên hấp dẫn hơn.
Nhưng đôi khi, chính vị đậm đà ấy lại khiến chúng ta ít chú ý đến chất lượng thực phẩm ban đầu, thậm chí khó nhận ra những khuyết điểm của nguyên liệu.
Điều này khiến tôi liên tưởng đến mâm cơm của nhiều gia đình Việt. Bữa ăn thường không thể thiếu một bát nước mắm đậm đà, chén nước chấm nhiều ớt, hoặc những món kho, rim, có vị mặn rõ rệt. Ăn rau luộc phải chấm nước mắm, ăn cá phải kho thật đậm, thịt cũng thường được nêm nếm, tẩm ướp để có thể ăn cùng cơm trắng.
Những món ăn ấy đã trở thành khẩu vị quen thuộc qua nhiều thế hệ, đến mức nếu giảm muối, giảm nước mắm, nhiều người lại cảm thấy nhạt nhẽo, ăn không ngon miệng.
Trong khi đó, ai cũng biết ăn quá nhiều muối có thể làm tăng nguy cơ tăng huyết áp và các vấn đề về tim mạch, thận. Tổ chức Y tế thế giới khuyến nghị người trưởng thành nên tiêu thụ dưới 5 g muối mỗi ngày, tương đương khoảng một thìa cà phê, tính tổng lượng muối từ tất cả thực phẩm và gia vị.
Nhưng trên thực tế, việc kiểm soát lượng muối không hề đơn giản, nhất là khi chúng ta đã quen với khẩu vị đậm đà từ nhỏ. Một bữa ăn có thể không cảm thấy quá mặn, nhưng cộng thêm nước chấm, đồ muối, thực phẩm chế biến sẵn và các món ăn ngoài hàng, tổng lượng muối tiêu thụ trong ngày có thể vượt xa mức khuyến nghị.
Chúng ta biết ăn mặn không tốt nhưng vẫn khó thay đổi, biết thực phẩm tươi ngon quan trọng nhưng đôi khi lại bị hấp dẫn bởi những món chế biến sẵn có hình thức bắt mắt và hương vị mạnh. Cảm giác ngon miệng trước mắt thường dễ thuyết phục hơn những nguy cơ sức khỏe có thể xuất hiện sau nhiều năm.
Tất nhiên, không phải cứ món ăn đậm đà là không tốt, cũng không thể đánh đồng tất cả hàng quán với việc sử dụng nguyên liệu kém chất lượng. Ẩm thực vốn là sự thưởng thức, và mỗi vùng miền đều có khẩu vị riêng.
Nhưng ngon miệng không nên chỉ được đánh giá bằng việc món ăn có nhiều gia vị hay kích thích vị giác đến đâu. Độ tươi của nguyên liệu, cách chế biến sạch sẽ và sự cân bằng dinh dưỡng cũng quan trọng không kém.
Chúng ta có thể giảm dần lượng muối, tăng rau xanh, ưu tiên thực phẩm tươi và tự nấu nhiều hơn. Khi vị giác quen dần với khẩu vị nhạt hơn, chúng ta có thể nhận ra vị ngọt tự nhiên của thực phẩm thay vì phụ thuộc quá nhiều vào gia vị.