Chuyển tới nội dung chính
Giáo dục · Điểm tin đa nguồn

Công thức “Bất biến Sính” của nữ GS Toán người Việt vượt lửa đạn tới “kỷ nguyên” lượng tử

Từ những trang viết tay nắn nót dưới ngọn đèn dầu thời chiến, công trình của GS Hoàng Xuân Sính đã vượt qua khói lửa và nửa thế kỷ để trở thành một phần ngôn ngữ của thế giới lượng tử ngày nay.

Dân Trí (dantri.com.vn) · Tác giả: Dân trí 7 giờ trước Đọc bài gốc tại Dân Trí ↗

"Cuộc trở về" của bản luận án viết tay sau nửa thế kỷ lưu trữ tại Pháp không đơn thuần là sự đoàn tụ của một kỷ vật cá nhân. Đó là sự trở về của một minh chứng sống động về sức mạnh của trí tuệ và ý chí Việt Nam, thứ nội lực phi thường có thể đâm chồi, nảy lộc và vươn tới đỉnh cao nhân loại ngay cả trong những hoàn cảnh khắc nghiệt, cô lập nhất.

Trong căn phòng làm việc tĩnh lặng tại Trường Đại học Thăng Long, Giáo sư Hàng Xuân Sính ngồi lặng lẽ bên khung cửa, ánh mắt hướng về những trang in tái bản của công trình Gr-Catégories vừa được xuất bản tại quê nhà.

Cách nơi bà ngồi nửa vòng Trái Đất, tại Pháp, bản thảo gốc viết tay dày hơn hai trăm trang của công trình này vẫn đang được lưu giữ trang trọng. Ít ai có thể hình dung rằng, từ những dòng chữ mộc mạc được nắn nót dưới ánh đèn dầu che kín nơi khu sơ tán thời chiến ấy, một lý thuyết toán học nền tảng của thế kỷ XXI đã được khai sinh, mang theo danh xưng đầy kiêu hãnh của một người phụ nữ Việt Nam: “Bất biến Sính” (Sính’s Invariant).

Công thức “Bất biến Sính” của nữ GS Toán người Việt vượt lửa đạn tới “kỷ nguyên” lượng tử  - 1

Để hiểu được tầm vóc của Gr-Catégories, phải nhìn vào hoàn cảnh ra đời “độc nhất vô nhị” của bản luận án. Cuối năm 1967, giữa lúc cuộc chiến tranh phá hoại miền Bắc bước vào giai đoạn khốc liệt nhất, nhà toán học lỗi lạc người Pháp Alexander Grothendieck sang Việt Nam giảng bài.

Trong những buổi trao đổi tại khu sơ tán, ông đã hướng cho nữ giảng viên trẻ Hoàng Xuân Sính, người vừa từ bỏ cuộc sống tiện nghi ở Paris trở về nước với hành trang là hai vali sách, một bài toán đầy thách thức: Xây dựng một cấu trúc phạm trù mang những tính chất gần giống như một nhóm.

Từ giây phút ấy, hành trình nghiên cứu của bà diễn ra trong một sự cách biệt gần như tuyệt đối với thế giới toán học bên ngoài. Không thư viện cập nhật, không tạp chí chuyên ngành quốc tế, không đồng nghiệp cùng chuyên môn để tranh luận, và thiếu thốn cả những vật dụng tối thiểu nhất như giấy bút hay ánh sáng. Giữa thầy và trò, sợi dây kết nối duy nhất qua nửa vòng Trái Đất là những lá thư ngắn ngủi mất hơn nửa năm mới đến tay người nhận.

Công thức “Bất biến Sính” của nữ GS Toán người Việt vượt lửa đạn tới “kỷ nguyên” lượng tử  - 3

Ban ngày, nữ giảng viên Đại học Sư phạm Hà Nội Hoàng Xuân Sính đứng lớp 30 giờ mỗi tuần, xắn quần đi chân đất men theo những con đường ngập nước để đến với sinh viên. Đêm xuống, bà thu mình trong màn tại căn nhà tranh vách đất ẩm ướt, che kín ngọn đèn dầu vì sợ máy bay địch phát hiện để cặm cụi viết.

Khi Grothendieck nhắn nhủ qua thư rằng nếu không giải được bài toán khả nghịch các vật trong phạm trù thì hãy bỏ đi, người phụ nữ Việt Nam nhỏ bé ấy vẫn không cam chịu dừng lại. Bà lặng lẽ đi tiếp. Tháng 12 năm 1972, giữa tiếng gầm rú xé trời của pháo đài bay B52 trút bom xuống Hà Nội, dưới căn hầm sơ tán tại huyện Phú Xuyên (cũ), bà đặt nét bút hoàn thành hơn 200 trang luận án viết tay.

Giáo sư Hà Huy Khoái, nguyên Viện trưởng Viện Toán học Việt Nam, khi nghiên cứu lại bản thảo này đã chỉ ra một chi tiết đầy kinh ngạc: Danh mục tài liệu tham khảo của toàn bộ luận án chỉ vỏn vẹn 16 cái tên, hầu hết là sách giáo khoa chứ không phải các công trình nghiên cứu đương đại.

Điều đó có nghĩa là, những kết quả trong Gr-Catégories không phải là sự chắp nối hay mở rộng những tri thức sẵn có. Bằng tư duy độc lập tuyệt đối, bà Hoàng Xuân Sính đã tự mình khai phá một vùng đất hoàn toàn mới của toán học hiện đại.

Công thức “Bất biến Sính” của nữ GS Toán người Việt vượt lửa đạn tới “kỷ nguyên” lượng tử  - 5
Công thức “Bất biến Sính” của nữ GS Toán người Việt vượt lửa đạn tới “kỷ nguyên” lượng tử  - 7

Tháng 5 năm 1975, tại Đại học Paris 7, một sự kiện vô tiền khoáng hậu đã diễn ra. Bản luận án viết tay của nữ giảng viên đến từ Việt Nam được đưa ra bảo vệ trước một hội đồng gồm những tượng đài lừng lẫy nhất của toán học thế giới: Henri Cartan, Alexander Grothendieck, Laurent Schwartz, Jean-Louis Verdier và Michel Zisman.

Giá trị của công trình ấy không dừng lại ở tấm bằng Tiến sĩ quốc gia đầu tiên của một phụ nữ Việt Nam. Trong luận án của mình, Giáo sư Hoàng Xuân Sính đã giải quyết trọn vẹn bài toán phân loại cấu trúc Gr-phạm trù (ngày nay được gọi là 2-nhóm) thông qua một lớp đối đồng điều đặc trưng. Giới toán học quốc tế đã trân trọng đặt tên cho dấu ấn nhận diện cốt lõi ấy là "Bất biến Sính" (Sính’s Invariant). Điều mà nhiều người trong giới Toán học ngày nay, vẫn gọi vui là “một thứ vân tay toán học” bất di bất dịch để nhận biết bản chất của các không gian tôpô.

Điều kỳ diệu nhất nằm ở sức sống vượt thời gian và sự giao thoa bất ngờ của công trình với các ngành khoa học mũi nhọn. Vào thập niên 1970, khi lý thuyết phạm trù bậc cao vẫn còn là những phác thảo sơ khai, bà Sính đã thực hiện một bước đi tiên phong trong việc "phân tầng hóa cấu trúc đại số", đây là xu hướng trung tâm của toán học thế kỷ XXI.

Trong bản thảo Pursuing Stacks đồ sộ của mình, chính thiên tài Grothendieck cũng khẳng định rằng trong giả thuyết đồng luân tổng quát cho các cấu trúc n-nhóm, mới chỉ có hai trường hợp được giải quyết hoàn chỉnh: Trường hợp $n = 1$ của Eilenberg - Mac Lane và trường hợp $n = 2$ trong luận án của bà Hoàng Xuân Sính.

Nửa thế kỷ trôi qua, những ý tưởng trừu tượng nảy mầm dưới ánh đèn dầu thời chiến ấy đã trở thành điểm khởi đầu cho lý thuyết n-Catégories, chìa khóa mở ra những đột phá trong vật lý lượng tử và khoa học tính toán.

Công thức “Bất biến Sính” của nữ GS Toán người Việt vượt lửa đạn tới “kỷ nguyên” lượng tử  - 9

Khi soi chiếu bản luận án Gr-Catégories dưới góc nhìn của vật lý đương đại, Giáo sư cao cấp tại Đại học Chicago (Mỹ), nhà vật lý lý thuyết gốc Việt nổi tiếng thế giới Đàm Thanh Sơn đã dành nhiều tâm huyết nghiên cứu và đưa ra một nhận định đầy thú vị trên trang cá nhân của mình.

Theo ông, suốt nhiều năm, Bất biến Sính vẫn chỉ được nhìn nhận như một công thức, một bài toán học thuần túy. Thế nhưng đến năm 2014, các nhà vật lý đã tìm ra một cách hình dung hoàn toàn mới về công thức của bà, và cho đến tận ngày nay, giới vật lý vẫn tiếp tục nghiên cứu, phát triển dựa trên nền tảng ấy.

“Luận án của bà hoàn toàn không có vật lý, vậy mà cấu trúc được phân loại dưới ánh đèn dầu, giữa thời chiến hóa ra lại là một phần trong ngôn ngữ của thế giới lượng tử”, Giáo sư Đàm Thanh Sơn bày tỏ sự ngưỡng mộ.

Đồng điệu với góc nhìn ấy, nhà toán học và vật lý lý thuyết danh tiếng người Mỹ John C. Baez,  người đã tình cờ tìm thấy bản sao luận án viết tay của bà trong một thư viện tại Đức và say mê dịch sang tiếng Anh, cũng đánh giá rằng công trình rọi ánh sáng vào việc nghiên cứu kiểu đồng luân của các không gian, đồng thời đặt nền móng tư duy cho việc mô hình hóa các hạt bất định, mạng lượng tử và các phép tính tôpô trong máy tính lượng tử tương lai.

Ông kỳ vọng rằng, khi các nhà vật lý tổng hợp được những pha mới của vật chất dựa trên lý thuyết trường chuẩn bậc cao, đó sẽ là sự hiện thực hóa rực rỡ nhất cho tầm nhìn của nhà toán học Việt Nam.

Công thức “Bất biến Sính” của nữ GS Toán người Việt vượt lửa đạn tới “kỷ nguyên” lượng tử  - 11

Giáo sư Hà Huy Khoái từng chiêm nghiệm một cách sâu sắc rằng: Sự trở về kỳ diệu thực sự của một công trình khoa học không nằm ở việc bản thảo giấy mực được đưa về trưng bày, mà nằm ở chỗ sau hơn nửa thế kỷ, những kết quả của nó vẫn được giới khoa học toàn cầu trích dẫn, kế thừa và phát triển. Bản luận án Gr-Catégories đã trở về Việt Nam bằng cả hai ý nghĩa trọn vẹn ấy.

Câu chuyện về tập bản thảo viết tay của Giáo sư Hoàng Xuân Sính vượt ra khỏi khuôn khổ của một kỷ lục học thuật. Đó là biểu tượng rực rỡ cho bản lĩnh và trí tuệ Việt Nam: Ngay cả trong vòng vây của chiến tranh, thiếu thốn và cô lập, tư duy của người Việt vẫn đủ sức đối thoại sòng phẳng với những bộ óc vĩ đại nhất nhân loại và kiến tạo nên những giá trị vĩnh cửu.

Công thức “Bất biến Sính” của nữ GS Toán người Việt vượt lửa đạn tới “kỷ nguyên” lượng tử  - 13

Và tinh thần ấy lại tiếp tục được bà viết tiếp khi đất nước bước vào thời kỳ Đổi mới. Chứng kiến những đồng nghiệp trí thức phải chật vật mưu sinh, bà gác lại niềm đam mê toán học thuần túy đang ở độ chín, quả cảm "gõ cửa" Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh với lời đề nghị chưa từng có tiền lệ: "Chúng tôi xin mở trường, không xin tiền Nhà nước".

Sự ra đời của Trường Đại học Thăng Long, cơ sở giáo dục đại học ngoài công lập đầu tiên của Việt Nam, một lần nữa khẳng định khí chất tiên phong không có đường lui của bà.

Bước vào thời đại mới, khi Việt Nam đang đứng trước vận hội lớn của khoa học công nghệ, chuyển đổi số và kỷ nguyên lượng tử, câu chuyện về cuốn luận án Gr-Catégories và "Bất biến Sính" vang lên như một lời nhắc nhở đầy kiêu hãnh.

Nếu thế hệ đi trước có thể làm nên những công trình mang tầm vóc thế giới từ căn hầm sơ tán với ngọn đèn dầu leo lét, thì thế hệ trí thức Việt Nam hôm nay, với đầy đủ tri thức, công nghệ và sự kết nối toàn cầu, hoàn toàn có đủ cơ sở để tự tin chinh phục những đỉnh cao mới.

Sau tất cả những biến thiên của thời cuộc, có một "bất biến" chưa bao giờ thay đổi trong huyết quản người Việt: Đó là khát vọng vươn lên bằng tri thức và tình yêu son sắt dành cho Tổ quốc.

Công thức “Bất biến Sính” của nữ GS Toán người Việt vượt lửa đạn tới “kỷ nguyên” lượng tử  - 16
Nguồn xuất bản gốc: Dân Trí (dantri.com.vn) · Tác giả: Dân trí N1A tổng hợp tự động để tra cứu tin kinh tế - tài chính, giữ nguyên quyền tác giả của cơ quan báo chí gốc và dẫn liên kết trực tiếp về bài gốc.
Đọc bài gốc ↗

Đọc tiếp cùng chủ đề Giáo dục

Xem tất cả →