Đeo camera đi làm, công nhân lo mất việc vào tay robot
Lần đầu được quản lý nhà máy đưa cho chiếc camera gắn trên đầu, Lalita, 32 tuổi, bật cười vì thấy mình và các đồng nghiệp trông khác thường.
"Họ lắp camera lên người chúng tôi, giống như cách người ta gắn camera giám sát lên tường vậy", nữ công nhân kể.

Lalita làm việc tại một nhà máy may mặc ở ngoại ô Delhi, Ấn Độ. Sau gần một năm, ban quản lý bất ngờ yêu cầu các công nhân trong chuyền may đeo những chiếc camera nhỏ lên trán trước mỗi ca làm việc, nhưng không giải thích rõ mục đích của việc ghi hình.
Trong suốt ca làm, camera ghi lại gần như mọi thao tác của Lalita, từ cách cô đưa vải qua máy may, căn chỉnh cổ áo và đường chỉ, điều chỉnh những nếp gấp hay xử lý các lỗi nhỏ. Thiết bị thậm chí ghi lại cả những cuộc trò chuyện giữa cô và đồng nghiệp.
Khi nghi ngờ mọi hoạt động đều đang bị theo dõi, các công nhân bắt đầu chú ý hơn đến từng cử động. Những cuộc trò chuyện tự nhiên giữa các chuyền may thưa dần. Một số người tập trung hơn vào công việc vì sợ những sai sót, khoảng nghỉ hoặc giây phút mất tập trung đều bị ghi lại.
Theo tờ The Guardian, những hình ảnh thu được tại nhà máy không đơn thuần phục vụ việc giám sát hoạt động sản xuất. Chúng còn được sử dụng để tạo ra dữ liệu huấn luyện trí tuệ nhân tạo (AI), giúp robot học cách thực hiện những công việc vốn do con người đảm nhiệm.
Dữ liệu này ghi lại hoạt động từ góc nhìn của chính người lao động, bao gồm chuyển động của bàn tay, cách sử dụng công cụ và trình tự thực hiện từng thao tác. Đây là nguồn dữ liệu quan trọng để các công ty công nghệ phát triển robot có khả năng làm việc trong môi trường thực tế.
Điều đáng chú ý là những công nhân trực tiếp tạo ra dữ liệu có giá trị này thường không nhận được khoản thù lao riêng.
Lalita cho biết cô kiếm được khoảng 200 USD (tương đương khoảng 5,1 triệu đồng) mỗi tháng từ công việc tại nhà máy. Trong khi đó, việc đeo camera và ghi hình trong thời gian làm việc không giúp Lalita kiếm thêm đồng nào.
Không chỉ vấn đề tiền công, quyền riêng tư và sự tự nguyện của người lao động cũng là những mối lo đáng kể.
Bà Geeta Thatra, nhà nghiên cứu tại tổ chức phi lợi nhuận Work Fair and Free Foundation ở Bengaluru, cho biết việc yêu cầu công nhân đeo camera trong môi trường làm việc đặt ra nhiều vấn đề về an toàn và quyền riêng tư. Bà từng nghe những trường hợp nữ công nhân vào nhà vệ sinh nhưng quên rằng mình vẫn đang đeo thiết bị ghi hình.
Theo bà Thatra, người lao động cũng khó có thể tự do từ chối yêu cầu của quản lý bởi họ lo sợ điều đó sẽ ảnh hưởng đến công việc.
Nguy cơ mất quyền lợi của người lao động
Tình trạng này không chỉ xuất hiện trong các nhà máy may mặc. Một số công ty công nghệ còn tuyển dụng lao động tự do như thợ xây, nhân viên giao hàng và người bán hàng rong để ghi hình công việc thường ngày.
Bà Madhumita Dutta, nhà nghiên cứu tại Đại học bang Ohio, Mỹ, cho rằng bản chất của hoạt động này đã vượt ra ngoài quan hệ lao động truyền thống. Người lao động không chỉ bán sức lao động để nhận tiền công mà còn tạo ra tài sản số có thể được sử dụng nhiều lần.
Những chuyển động, kỹ năng và kinh nghiệm tích lũy qua nhiều năm làm việc có thể được chuyển thành dữ liệu để cấp phép sử dụng, mua bán hoặc huấn luyện các hệ thống AI thương mại. Nếu không được thông báo đầy đủ về mục đích sử dụng dữ liệu, người lao động sẽ khó thương lượng mức thù lao hoặc phản đối những cách sử dụng mà họ không mong muốn.

Bà Sarayu Natarajan, nhà sáng lập Aapti Institute, tổ chức nghiên cứu về công nghệ và xã hội tại Bengaluru, cũng cho rằng dữ liệu ghi hình chứa đựng tri thức được hình thành từ cơ thể và kinh nghiệm của người lao động. Tuy nhiên, khi được chuyển thành dữ liệu số, những tri thức này có thể lưu chuyển trong chuỗi cung ứng AI toàn cầu mà không còn gắn trực tiếp với người tạo ra chúng.
Theo bà, các cơ chế trả công hiện nay chủ yếu tính theo thời gian làm việc, chưa phản ánh đầy đủ giá trị lâu dài mà dữ liệu có thể tạo ra. Vì vậy, các nhà hoạch định chính sách có thể cần xem xét những phương án như chia sẻ giá trị hoặc trả tiền bản quyền, nhằm ghi nhận đóng góp của người lao động khi dữ liệu được khai thác thương mại.