Quốc hội dự kiến xem xét thông qua dự thảo Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá sửa đổi vào cuối kỳ họp này, sau phiên thảo luận hội trường ngày 9/11. Tại dự thảo, các chuyên gia y tế và đại biểu Quốc hội đề nghị giữ nguyên quy định cấp phép kinh doanh bán lẻ, đồng thời cấm triệt để việc trưng bày thuốc lá tại mọi điểm bán nhằm siết chặt nguồn cung và giảm mức độ tiếp xúc của giới trẻ với sản phẩm độc hại.
Bác sĩ Nguyễn Tuấn Lâm, chuyên gia Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) tại Việt Nam, nói thuốc lá không phải hàng tiêu dùng thông thường. Sản phẩm này gây nghiện, làm tăng nguy cơ mắc nhiều bệnh và tử vong, đồng thời đè nặng lên kinh tế, xã hội. Vì vậy, Nhà nước cần quản lý việc kinh doanh, phân phối theo cơ chế riêng.
Báo cáo tổng kết 13 năm thi hành luật của Bộ Y tế cho biết khói thuốc chứa khoảng 7.000 hóa chất, trong đó 69 chất có khả năng gây ung thư, liên quan 28 nhóm bệnh. Mỗi năm, thuốc lá cướp đi hơn 100.000 sinh mạng tại Việt Nam. Chi phí y tế và thiệt hại kinh tế lên tới 108.000 tỷ đồng, tương đương 1,14% GDP năm 2022.

Theo các chuyên gia, giấy phép giúp Nhà nước xác định rõ ai kinh doanh, bán ở đâu, kiểm soát mạng lưới phân phối và buộc người bán gắn quyền bán với trách nhiệm tuân thủ pháp luật. Dựa trên cơ chế này, cơ quan chức năng kiểm tra nguồn gốc hàng hóa, giám sát hoạt động và thu hồi giấy phép khi phát hiện vi phạm. Đây cũng là căn cứ để xử lý các hành vi phổ biến tại điểm bán như bán thuốc cho người dưới 18 tuổi, quảng cáo, khuyến mại trái phép hay kinh doanh gần trường học, bệnh viện.
Thực tế thực thi còn nhiều lỗ hổng. Một nghiên cứu năm 2024 khảo sát 2.414 điểm bán tại 8 tỉnh, thành phố cho thấy 43% cơ sở nằm trong phạm vi 100 m quanh trường học hoặc cơ sở y tế, nhưng chỉ 6% người bán biết quy định về khoảng cách này. Khoảng 41% điểm bán vi phạm giới hạn trưng bày, 23% vi phạm lệnh cấm quảng cáo và gần 5% vi phạm quy định khuyến mại.
Hiện nhiều nước duy trì cơ chế cấp phép hoặc đăng ký bắt buộc, đồng thời khống chế số lượng, vị trí và mật độ điểm bán. Tại Singapore, cơ sở nhập khẩu, bán buôn và bán lẻ đều phải xin phép; giấy phép bán lẻ gắn với từng cửa hàng, nên doanh nghiệp có nhiều địa điểm phải xin riêng từng nơi. Trường học, cơ sở y tế và hiệu thuốc không được bán thuốc lá. Tại Hungary, từ năm 2013, Chính phủ chỉ cho phép bán thuốc lá ở các cửa hàng được Nhà nước cấp quyền và giám sát, khiến số điểm bán giảm từ khoảng 40.000 xuống 7.000, tức giảm 85%.
Các chuyên gia cảnh báo nếu bỏ giấy phép và chuyển sang kinh doanh tự do, điểm bán sẽ tăng nhanh, mạng lưới phân tán hơn, khiến việc giám sát và xử lý vi phạm thêm khó. Khi đó, trẻ em và thanh thiếu niên càng dễ mua thuốc lá. Giữ giấy phép không nhất thiết làm phình thủ tục cho doanh nghiệp, bởi cơ quan quản lý có thể đơn giản hóa quy trình, cấp phép trực tuyến, xây dựng cơ sở dữ liệu liên thông về địa điểm và lịch sử vi phạm.
Cùng với kiểm soát phân phối, các chuyên gia đề nghị chuyển từ giới hạn số lượng sang cấm hoàn toàn việc trưng bày thuốc lá tại điểm bán. Đại biểu Quốc hội Vũ Văn Tiến cho rằng việc bày thuốc lá tại quầy khiến nhiều người, trong đó có trẻ em, thường xuyên nhìn thấy sản phẩm. Ông đề nghị kiểm soát chặt, tiến tới cấm trưng bày dưới mọi hình thức và hạn chế các ngoại lệ. "Đã cấm quảng cáo thì không nên để trưng bày trở thành quảng cáo trá hình", ông Tiến nói.
Theo thông tin khoa học do Viện Kiểm soát Thuốc lá Toàn cầu (IGTC) thuộc Đại học Johns Hopkins (Mỹ) chia sẻ, nhiều nghiên cứu quốc tế ghi nhận việc nhìn thấy thuốc lá trưng bày có liên hệ với nguy cơ bắt đầu hút thuốc ở thanh thiếu niên. Một nghiên cứu đăng trên tạp chí Tobacco Control theo dõi 2.953 thanh thiếu niên 11-16 tuổi chưa từng hút thuốc tại Anh, khảo sát vào các năm 2011, 2014 và 2016, tức trước, trong và sau khi nước này cấm trưng bày thuốc lá.
Trong giai đoạn đó, tỷ lệ thanh thiếu niên chưa hút thuốc nhưng có nguy cơ bắt đầu hút giảm từ 28% năm 2011 xuống 18% năm 2016, cùng lúc tỷ lệ nhìn thấy thuốc lá bày tại cửa hàng giảm từ 81% xuống 28%. Khi chính sách đi vào thực hiện đầy đủ, 90% người tham gia ủng hộ che khuất thuốc lá tại điểm bán, 77% cho rằng cách này làm sản phẩm kém hấp dẫn và 87% nhận định hút thuốc trở nên ít được xã hội chấp nhận hơn.
Hướng dẫn thực hiện Điều 13 Công ước khung của WHO về kiểm soát thuốc lá - một hiệp ước quốc tế mà Việt Nam tham gia - khuyến nghị các nước tiến tới cấm toàn diện quảng cáo, khuyến mại và tài trợ, gồm cả việc bày sản phẩm công khai tại điểm bán. Đến nay 59 quốc gia đã áp dụng, riêng Đông Nam Á có Thái Lan, Brunei, Singapore, Lào và Malaysia.
Cấm trưng bày không đồng nghĩa cấm bán thuốc lá hợp pháp. Cửa hàng vẫn cung cấp danh mục sản phẩm và giá bằng văn bản, nhưng không được phô bày bao bì, hình ảnh và thương hiệu như một cách quảng bá.