Đứng trước quầy thanh toán siêu thị, chị Hà (phường Long Biên, Hà Nội) có thói quen lựa chọn những chiếc túi được giới thiệu là “thân thiện với môi trường” thay vì túi nylon thông thường. Trên bao bì, hình ảnh chiếc lá xanh khiến sản phẩm tạo cảm giác an tâm. Chị nghĩ rằng, chiếc túi ấy sẽ sớm phân hủy, không để lại gánh nặng cho môi trường.
Thế nhưng một câu hỏi ít người tiêu dùng đặt ra, đó là chiếc túi ấy thực sự phân hủy sinh học hay chỉ vỡ thành những mảnh nhựa nhỏ hơn và nếu có khả năng phân hủy, nó cần những điều kiện gì để quá trình ấy diễn ra?

Đừng nhầm “tự hủy” với phân hủy sinh học
Trong xưởng sản xuất của Công ty cổ phần HAPLAST, xu hướng sản xuất bao bì thân thiện với môi trường đang được hiện thực hóa bằng việc phát triển dòng sản phẩm phân hủy sinh học có tên riêng. Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào nguyên liệu nhựa truyền thống, doanh nghiệp nghiên cứu phối trộn các nguyên liệu có nguồn gốc thực vật như tinh bột ngô, tinh bột sắn với PBAT - loại polyester có khả năng phân hủy sinh học trong những điều kiện phù hợp, để tạo ra vật liệu sản xuất túi và bao bì.
Đơn vị này đang từng bước tìm lời giải cho bài toán giảm thiểu rác thải nhựa, đồng thời cho thấy chuyển đổi xanh không chỉ là cam kết mà cần được cụ thể hóa bằng sản phẩm. Bà Phạm Thị Hải Thanh - Chủ tịch HAPLAST, cho biết công ty đã xuất khẩu đến hơn 90 quốc gia và vùng lãnh thổ, trong đó có các nước như Mỹ, châu Âu.
Thực tế tại Việt Nam hiện nay, nhiều doanh nghiệp đã quan tâm tới việc sản xuất bao bì nhựa tự hủy và phân hủy sinh học.
Tuy nhiên, PGS.TS Đặng Thị Cẩm Hà, chuyên gia trong lĩnh vực công nghệ sinh học, lưu ý cần phân biệt về bản chất, nhựa phân hủy sinh học là loại vật liệu có khả năng được các vi sinh vật như vi khuẩn, nấm chuyển hóa thành những chất đơn giản hơn như nước, CO2, các hợp chất vô cơ và sinh khối trong những điều kiện môi trường nhất định. Đây là điểm khác biệt quan trọng so với nhựa thông thường, vốn có thể tồn tại rất lâu trong môi trường.
Theo chuyên gia, không phải sản phẩm nào được quảng cáo là “tự hủy” cũng có khả năng phân hủy sinh học hoàn toàn. Một số loại nhựa truyền thống được bổ sung phụ gia oxy hóa để thúc đẩy quá trình phân rã. Dưới tác động của ánh sáng, nhiệt độ và oxy, chúng có thể vỡ thành những mảnh nhỏ hơn, nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc vật liệu đã được vi sinh vật phân hủy hoàn toàn.
Một chiếc túi biến mất khỏi tầm mắt chưa chắc đã biến mất khỏi môi trường. Nếu chỉ phân rã thành những mảnh nhựa li ti, nguy cơ ô nhiễm vẫn còn đó, thậm chí khó kiểm soát hơn.
Vậy người tiêu dùng có thể nhận biết sản phẩm phân hủy sinh học bằng cách nào?
Trước hết, cần đọc kỹ thông tin trên bao bì. Những dòng chữ như “biodegradable” hay “eco-friendly” chỉ là tuyên bố của nhà sản xuất, chưa đủ để chứng minh sản phẩm đáp ứng các yêu cầu kỹ thuật về phân hủy sinh học. Người mua nên tìm thông tin về thành phần vật liệu, tiêu chuẩn thử nghiệm, chứng nhận và điều kiện phân hủy được công bố.
Tại Việt Nam, TCVN 13114:2020 quy định các yêu cầu kỹ thuật và phương pháp thử đối với chất dẻo có khả năng tạo compost. Tiêu chuẩn này không chỉ xem xét khả năng phân hủy sinh học mà còn đánh giá mức độ phân rã, ảnh hưởng đến quá trình tạo compost và chất lượng sản phẩm compost sau xử lý.
Bên cạnh đó, TCVN 11798:2017 quy định các yêu cầu đối với bao bì có thể thu hồi thông qua quá trình ủ compost và phân hủy sinh học. Đây là những căn cứ kỹ thuật quan trọng để đánh giá tuyên bố về khả năng phân hủy của vật liệu, thay vì chỉ dựa vào màu sắc, hình ảnh hay lời quảng cáo.
Người tiêu dùng cũng có thể tham khảo các chứng nhận quốc tế như EN 13432, ASTM D6400 hoặc DIN CERTCO. Tuy nhiên, cần kiểm tra chính xác phạm vi chứng nhận, đơn vị cấp, sản phẩm được chứng nhận và điều kiện phân hủy áp dụng. Một chứng nhận về khả năng ủ compost công nghiệp không có nghĩa sản phẩm có thể tự phân hủy nhanh trong đất vườn, sông hồ hay môi trường biển.
Sản phẩm xanh cần cả một hành trình xử lý xanh
Một nghịch lý đang đặt ra là dù vật liệu có khả năng phân hủy sinh học, nhưng nếu bị thải bỏ và xử lý không đúng cách, lợi ích môi trường vẫn có thể không đạt được như kỳ vọng.
Chẳng hạn, một chiếc cốc làm từ nhựa PLA có thể cần điều kiện nhiệt độ, độ ẩm và hệ vi sinh phù hợp tại cơ sở ủ compost công nghiệp mới phân hủy hiệu quả. Nếu bị vứt lẫn với rác thải thông thường, chôn lấp hoặc trôi ra môi trường nước, quá trình phân hủy có thể diễn ra rất chậm hoặc không đạt yêu cầu như trong thử nghiệm.
Điều này cho thấy công nghệ vật liệu không thể đứng riêng lẻ. Muốn phát huy giá trị, cần có hệ thống thu gom, phân loại và xử lý phù hợp sau tiêu dùng.

Ở góc độ nghiên cứu, đề tài “Xây dựng khung đánh giá tính bền vững cho bao bì phân hủy sinh học tại Việt Nam” của Huỳnh Hồng San, dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Nguyễn Đinh Tuấn tại Đại học Kinh tế TPHCM, năm 2026 cũng đặt ra vấn đề cần đánh giá bao bì trên toàn bộ vòng đời, từ nguyên liệu, sản xuất, sử dụng đến xử lý sau tiêu dùng.
Đặc biệt, sự thiếu hụt các cơ sở ủ compost tập trung chuyên dụng có thể khiến bao bì phân hủy sinh học không phát huy được lợi ích như kỳ vọng.
Với doanh nghiệp, trách nhiệm không nên dừng lại ở việc thay đổi nguyên liệu hay in thêm một chiếc lá xanh trên bao bì. Những tuyên bố về khả năng phân hủy cần đi kèm hồ sơ thử nghiệm, chứng nhận phù hợp và hướng dẫn xử lý rõ ràng.
Nếu sản phẩm chỉ phân rã trong điều kiện công nghiệp, thông tin đó cần được công bố minh bạch để người tiêu dùng không hiểu nhầm rằng có thể vứt bỏ ở bất cứ đâu.
Với người mua hàng, lựa chọn thân thiện với môi trường không nhất thiết phải bắt đầu bằng việc thay chiếc túi nilon này bằng một chiếc túi mang nhãn xanh khác. Giảm sử dụng đồ nhựa một lần, mang theo túi cá nhân, ưu tiên sản phẩm có thể tái sử dụng và phân loại rác đúng cách vẫn là những hành động thiết thực.
Bởi suy cho cùng, màu xanh của một sản phẩm không nằm ở chiếc lá in trên bao bì, mà nằm ở những gì thực sự diễn ra với nó sau khi rời khỏi tay người tiêu dùng.