Tại tọa đàm "Trung tâm Công nghiệp - Năng lượng quốc gia: Kiến tạo động lực tăng trưởng mới" diễn ra sáng 18/11 tại Hà Nội, nhiều chuyên gia, nhà quản lý và doanh nghiệp cho rằng Việt Nam cần sớm hiện thực hóa mô hình trung tâm công nghiệp - năng lượng tích hợp.
Trong đó, việc lựa chọn một nơi thí điểm, xác định doanh nghiệp đầu tàu và xây dựng cơ chế đặc thù được xem là những bước đi cần thiết.
TS Nguyễn Quốc Thập, Chủ tịch Hội Dầu khí Việt Nam, cho rằng cần chuyển tư duy từ phát triển các dự án độc lập sang xây dựng hệ sinh thái công nghiệp - năng lượng có sự kết nối, chia sẻ hạ tầng và nguồn lực.
Ông đề xuất trước mắt nên lựa chọn một trung tâm để triển khai thí điểm, đồng thời xác định doanh nghiệp làm hạt nhân và người chịu trách nhiệm dẫn dắt.
Theo ông, nội dung về cơ chế, chính sách phát triển Trung tâm lọc hóa dầu và năng lượng quốc gia tại Dung Quất đang được trình các cấp có thẩm quyền có nhiều điểm mới, mang tính đột phá. Tuy nhiên, đây là mô hình mới, những vấn đề phát sinh trong thực tiễn có thể chưa được dự liệu đầy đủ.

"Vì vậy, cần vừa tổ chức thí điểm, vừa xây dựng và hoàn thiện cơ chế, thay vì chờ có đầy đủ quy định mới bắt đầu triển khai. Quan trọng nhất vẫn là chọn đúng người đứng đầu và giao cho họ quyền hạn tương xứng với trách nhiệm", ông Thập nhấn mạnh.
Theo TS Thập, mỗi trung tâm cần được xây dựng dựa trên thế mạnh riêng của từng địa bàn. Dung Quất có thể phát triển với hạt nhân là công nghiệp lọc hóa dầu; Vũng Tàu có lợi thế về cơ khí, dịch vụ kỹ thuật dầu khí và hậu cần cảng biển; Cà Mau có nền tảng chuỗi khí - điện - đạm. Trong khi đó, Hà Tĩnh, Thanh Hóa cũng có điều kiện phát triển công nghiệp gắn với vị trí địa lý và hạ tầng cảng biển.
Ở khu vực Dung Quất, ông Mai Tuấn Đạt, Phó tổng giám đốc Tổng công ty Lọc hóa dầu Việt Nam (BSR), cho biết doanh nghiệp định hướng chuyển từ doanh nghiệp sản xuất, cung ứng nhiên liệu sang doanh nghiệp hạt nhân, kết nối các chuỗi giá trị công nghiệp - năng lượng tại Dung Quất.
Theo tính toán của BSR, để hình thành trung tâm công nghiệp - năng lượng tại đây cần huy động khoảng 16,1-20,5 tỷ USD, trong đó 14-17,5 tỷ USD đến năm 2030. Doanh nghiệp kiến nghị các cơ chế đặc thù về thủ tục đầu tư, đất đai, thuế, tín dụng, nhân lực và quy hoạch tổng thể.
Trong khi đó, Vũng Tàu được đánh giá có tiềm năng phát triển trung tâm công nghiệp - năng lượng tái tạo, chế tạo và dịch vụ kỹ thuật. Theo TS Dư Văn Toán, Viện Khoa học Khí tượng thủy văn, Môi trường và Biển, khu vực này có lợi thế từ hạ tầng cảng biển, cơ sở chế tạo, dịch vụ kỹ thuật và nguồn lực công nghiệp tích lũy qua quá trình phát triển dầu khí.
Ông cho rằng hệ sinh thái Petrovietnam hiện đã có khoảng 70-80% năng lực công nghệ, chế tạo và dịch vụ cần thiết để tham gia phát triển các dự án công nghiệp năng lượng. Do đó, cần sớm giao nhiệm vụ cụ thể cho tập đoàn và Tổng công ty cổ phần Dịch vụ Kỹ thuật Dầu khí Việt Nam (PTSC), đồng thời xác định đầu mối chịu trách nhiệm và cơ chế triển khai rõ ràng.

Bên cạnh lợi thế về hạ tầng và doanh nghiệp, các chuyên gia cho rằng cơ chế chính sách sẽ quyết định khả năng hiện thực hóa mô hình trung tâm công nghiệp - năng lượng.
Ông Lê Việt Cường, Phó viện trưởng Viện Năng lượng (Bộ Công Thương), đề xuất tập trung hoàn thiện 3 nhóm cơ chế, gồm phân cấp, phân quyền; ưu đãi đầu tư đủ mạnh và liên thông, chia sẻ dữ liệu.
Theo ông, cần làm rõ thẩm quyền giữa Trung ương và địa phương, tạo điều kiện để chính quyền địa phương chủ động hơn trong triển khai chính sách phù hợp với thực tế. Đồng thời, các ưu đãi đầu tư cần đủ sức cạnh tranh để thu hút nhà đầu tư chiến lược, nhất là những dự án hạ tầng năng lượng và công nghiệp có vai trò dẫn dắt.
Ở góc độ kinh tế, PGS.TS Ngô Trí Long cho rằng trung tâm công nghiệp - năng lượng không đơn thuần là tập hợp nhiều nhà máy hay dự án lớn trong cùng một khu vực, mà phải tạo ra giá trị cộng hưởng từ sự liên kết giữa các doanh nghiệp và lĩnh vực.
Chẳng hạn, khí không chỉ được sử dụng để sản xuất điện mà còn có thể trở thành nguyên liệu đầu vào cho sản xuất phân bón, hóa chất. Hệ thống cảng biển, kho bãi và logistics cũng có thể phục vụ đồng thời nhiều doanh nghiệp, giúp giảm chi phí đầu tư và nâng cao hiệu quả sử dụng hạ tầng.
Ông Long nhấn mạnh doanh nghiệp đầu tàu cần có khả năng kết nối, thu hút doanh nghiệp tư nhân, doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ và nhà đầu tư trong, ngoài nước tham gia chuỗi cung ứng. Hiệu quả trung tâm cần được đánh giá bằng giá trị gia tăng, năng suất, năng lực cạnh tranh và đóng góp ngân sách, thay vì chỉ nhìn vào số lượng dự án hay tổng vốn đăng ký.
Theo TS Nguyễn Quốc Thập, việc thí điểm sẽ giúp nhận diện những vướng mắc thực tế, từ đó điều chỉnh chính sách và tạo cơ sở nhân rộng mô hình trong trung và dài hạn.
"Mục tiêu cuối cùng không chỉ là hình thành thêm các tổ hợp công nghiệp quy mô lớn, mà phải tạo được hệ sinh thái liên kết, góp phần bảo đảm an ninh năng lượng và mở rộng động lực tăng trưởng cho nền kinh tế", ông nói.