Sau lễ khởi công dự án cải tạo rạch Văn Thánh (phường Thạnh Mỹ Tây, TPHCM), ông Nguyễn Thanh Tùng tiếp phóng viên Dân trí trong căn nhà tôn sát mép rạch. Căn nhà ông ở cuối hẻm từ chùa Văn Thánh rẽ vào, trước nhà là dòng nước đen bao quanh các trụ cầu metro.
“Chịu quen rồi”, ông Tùng nói khi được hỏi về mùi hôi bốc lên thường trực và căn nhà chắp vá không đủ kín để ngăn gió lùa từ bên ngoài.
Là người gốc TPHCM, ông Tùng lớn lên cùng ba mẹ bên con rạch này từ trước năm 1975. Căn nhà hiện có 6 hộ cùng ở, đều là anh em, con cháu trong gia đình. Ông làm thợ hồ, nhận sửa nhà quanh khu vực.

Thời gian gần đây, công việc của ông thường bị gián đoạn vì chính quyền phường gọi về làm thủ tục giải phóng mặt bằng. Dự án được khởi công sau hàng chục năm quy hoạch treo, cũng đồng thời thắp lên hy vọng cho ông về một tương lai ổn định để xây dựng nhà kiên cố.
Hàng chục năm sống trong nhà tạm
Rạch Văn Thánh chạy từ đường Võ Oanh đến kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè. Theo chủ đầu tư, nhiều đoạn rạch bị nhà dân lấn chiếm hai bên bờ, nặng nhất là đoạn dọc tuyến Metro số 1.
Ông Tùng cho biết, thông tin về dự án đã có từ mấy chục năm trước. Khu vực này bị hạn chế xây dựng khoảng 20 năm nay. Vì vậy, nhà cửa ven rạch hầu hết là nhà tạm, cơi nới dần theo nhu cầu, không ai được xây kiên cố.
Ông Tùng làm thợ hồ, chuyên đi xây nhà cho người ta, nhưng căn nhà của gia đình ông vẫn là nhà tạm. Từ trẻ đến giờ, ông vẫn mong có một căn nhà lầu kiên cố.

Trong trí nhớ của ông Tùng, con rạch chảy qua trước nhà từng rất khác. Hồi nhỏ, ông vẫn tắm, bơi và bắt cá dưới rạch. Ghe thuyền chở hàng vẫn ra vào. Sau khi người ta xây cống ngăn phía ngoài, ghe không vào nữa. Rác dồn lại, nước đen dần và bốc mùi.
Theo ông, nước thải sinh hoạt của khu dân cư đến nay vẫn chảy thẳng xuống rạch. Từng có 3 bể chứa nước thải được xây cho khu vực, nhưng sau đó hư hỏng. Khi được hỏi mùi hôi có ảnh hưởng đến sức khỏe không, ông cho biết ai đứng đây cũng ngửi thấy, còn bệnh tật có liên quan hay không thì ông không biết.
"Mấy chục năm trước, năm nào chỗ này cũng ngập vài lần, nước lên tới đầu gối. Từ khi có cống ngăn, tình trạng ngập đã giảm, nhưng nước tù đọng không chảy nữa thì càng thêm hôi", ông Tùng chia sẻ.

Theo phương án thu hồi đất làm dự án, nhà ông phải bàn giao hơn 120m2, đơn giá bồi thường khoảng 67 triệu đồng/m2. Tuy nhiên, phần đất được tính giá đền bù chỉ hơn 60m2. Mức đền bù mà chính quyền đưa ra cho ông là hơn 4 tỷ đồng, bị cấn trừ khoảng 1 tỷ đồng nghĩa vụ tài chính.
Gia đình ông Tùng chỉ bị thu hồi một phần đất nên không thuộc diện được bố trí tái định cư. Do đó, cả nhà chỉ trông vào khoản tiền bồi thường để làm kinh phí sửa sang lại nhà cửa sau khi cắt đất cho dự án.
Dự án cải tạo rạch Văn Thánh có tổng mức đầu tư hơn 8.555 tỷ đồng từ ngân sách thành phố. Trong đó, chi phí bồi thường, hỗ trợ, tái định cư là hơn 6.812 tỷ đồng, chiếm gần 80%. Ông Tùng nằm trong số hơn 1.000 hộ dân phải nhường một phần hoặc toàn bộ đất cho dự án.

Sau mấy chục năm sống trong căn nhà tạm bên con rạch đen, ông Tùng mong được thấy lại con rạch xanh mát nơi ông từng tắm và bắt cá thuở nhỏ. Trên phần đất còn lại, ông có thể xây được căn nhà kiên cố cho gia đình.
Những đoạn rạch đầu tiên đã có mặt bằng
Ở khu vực đầu tuyến, gần đường Võ Oanh, một dãy nhà dân vừa được san phẳng để lấy mặt bằng cho dự án. Ông Nguyễn Định Tuấn, người sống gần đó, đang chỉnh lại tấm vải địa kỹ thuật để xe máy đi qua đoạn đất mới san.

Chỉnh sửa rồi chắp tay sau lưng đứng ngắm nghía, ông Tuấn không giấu vẻ hồ hởi khi thấy dòng kênh ô nhiễm gần nhà sắp được chỉnh trang. Theo ông, đơn vị thi công đã xây trước một đoạn đường dài hơn 200m, nhưng không thể xây thêm vì vướng một dãy nhà tạm chưa được di dời. Khoảng nửa tháng trước, các căn nhà này mới được giải tỏa.
"Cảm xúc của tôi à? Thấy rất là tuyệt vời", ông lão đã về hưu trả lời khi được phóng viên hỏi về sự kiện khởi công cải tạo rạch Văn Thánh. Ông Tuấn đề xuất bắc thêm một cây cầu nhỏ qua rạch, song song với đường Võ Oanh để sinh viên các trường đại học trong khu vực đi lại thuận tiện hơn.
Đoạn rạch nơi ông Tuấn sống thuộc gói thầu Xây lắp 1, được khởi công ngày 9/11. Theo Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng hạ tầng đô thị TPHCM (UICI), gói thầu này chạy từ đường Võ Oanh đến khu vực cầu Văn Thánh 1, dài khoảng 410m. Thời gian thi công từ năm 2026 đến 2028.
Toàn dự án dài khoảng 2.240m, gồm nạo vét, làm kè hai bờ, xây đường ven rạch cùng công viên, mảng xanh. Nước thải được thu gom về nhà máy xử lý tập trung của thành phố, không còn xả thẳng xuống rạch. Dự án cũng giúp chống ngập cho lưu vực rộng khoảng 163,6ha.

Phát biểu tại lễ khởi công, Phó Chủ tịch UBND TPHCM Hoàng Nguyên Dinh đánh giá đây là sự kiện có ý nghĩa quan trọng đối với công tác chỉnh trang đô thị của thành phố.
Theo lãnh đạo thành phố, đến năm 2030, TPHCM phải hoàn thành di dời toàn bộ khoảng 40.000 hộ dân sống ven kênh rạch, trên tổng chiều dài khoảng 400km. Kinh phí cho đề án khoảng 400.000 tỷ đồng, chiếm 1/3 tổng vốn đầu tư công của thành phố giai đoạn 2026-2031.
Ông Hoàng Nguyên Dinh đề nghị nhà thầu tập trung nhân lực, vật tư, máy móc để đẩy nhanh tiến độ, thực hiện đúng hợp đồng đã cam kết.