Chiều 12/11, Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân tiếp tục có 80 phút trả lời chất vấn trước Quốc hội sau khoảng một tiếng buổi sáng. Các vấn đề trải rộng từ phát triển công nghệ chiến lược, hiệu quả đầu tư nghiên cứu, thương mại hóa sản phẩm đến chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo (AI) và an toàn thông tin.
Trong cả 140 phút trả lời chất vấn, Bộ trưởng giữ phong thái tự tin, đi thẳng vào từng vấn đề, giải thích bằng những ví dụ từ hoạt động nghiên cứu, sản xuất và đời sống. Nhiều câu trả lời được ông liên hệ với kinh nghiệm quản lý, giảng dạy tại trường đại học và thực tiễn làm việc với doanh nghiệp, địa phương.

Phiên chất vấn diễn ra khi khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đang được dành nguồn lực lớn để trở thành động lực tăng trưởng. Sau gần hai năm triển khai Nghị quyết 57, nhiều cơ chế mới đã được ban hành, hạ tầng số tiếp tục mở rộng, một số công nghệ chiến lược từng bước được làm chủ.
Theo số liệu được Bộ trưởng báo cáo, vùng phủ sóng 5G đạt 93,4% dân số, với 27,2 triệu thuê bao. Việt Nam đã có khả năng thiết kế một số loại chip 5G, dù công đoạn chế tạo vẫn thực hiện ở nước ngoài. Nhiều sản phẩm công nghệ trong các lĩnh vực viễn thông, robot, thiết bị bay không người lái và AI đã có những kết quả bước đầu.
Tuy nhiên, bên cạnh việc ghi nhận thành tựu, các đại biểu liên tục đặt ra câu hỏi về hiệu quả thực chất: đầu tư công nghệ nào để đáp ứng nhu cầu đất nước, làm sao đưa nghiên cứu ra thị trường, sử dụng nguồn lực thế nào để tránh lãng phí và bao giờ người dân thực sự được hưởng lợi từ chuyển đổi số.
Đại biểu Chu Lương Trí đặt vấn đề lựa chọn hướng đầu tư cho khoa học công nghệ. Theo ông, các lĩnh vực Việt Nam đặt mục tiêu làm chủ như bán dẫn, AI, công nghệ lượng tử hay công nghệ sinh học đều khó, rủi ro lớn và phải cạnh tranh với các cường quốc công nghệ.
Trong khi đó, nhiều ngành sản xuất trong nước vẫn cần những công nghệ cơ bản để cải thiện năng suất. Đại biểu đặt vấn đề liệu Việt Nam có nên dành sự quan tâm tương xứng cho công nghệ thu hoạch, chế biến, bảo quản nông sản, nuôi biển, thực phẩm và dược phẩm, thay vì chỉ tập trung vào công nghệ cao.

Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho rằng hai hướng đầu tư không loại trừ nhau mà cần được triển khai song song. Việt Nam phải kiên trì đầu tư dài hạn để làm chủ công nghệ lõi, đồng thời phát triển những công nghệ thiết yếu, có thể ứng dụng trực tiếp vào sản xuất và đời sống.
Ông lấy ví dụ ngành dệt may, nơi Việt Nam chủ yếu tham gia khâu gia công, trong khi khả năng chủ động về nguyên vật liệu còn hạn chế. Đầu tư khoa học công nghệ cho những ngành như vậy không chỉ giúp cải thiện năng suất mà còn tạo cơ hội nâng cao giá trị gia tăng trong nước.
Cách tiếp cận này cũng được Phó thủ tướng Hồ Quốc Dũng nhấn mạnh khi tham gia giải trình. Ông cho rằng phát triển công nghệ chiến lược phải gắn với những bài toán lớn của đất nước, giải quyết nhu cầu của doanh nghiệp, cải thiện đời sống người dân và tạo ra năng suất lao động cao hơn.

Từ phòng thí nghiệm đến sản phẩm thương mại
Nếu lựa chọn công nghệ là bài toán đầu tiên, đưa kết quả nghiên cứu ra thị trường là thách thức tiếp theo được nhiều đại biểu quan tâm.
Phó chủ nhiệm Ủy ban Dân nguyện và Giám sát Trần Thị Nhị Hà đặt câu hỏi về khoảng trống tài chính giữa nghiên cứu thành công và thương mại hóa sản phẩm, giai đoạn thường được gọi là "thung lũng chết". Bà muốn biết doanh nghiệp sẽ được hỗ trợ thế nào khi phải tiếp tục đầu tư thử nghiệm, hoàn thiện công nghệ nhưng chưa tạo ra doanh thu.
Bộ trưởng Vũ Hải Quân đánh giá đây là một trong những thách thức lớn nhất đối với doanh nghiệp công nghệ. Ông dẫn ví dụ nghiên cứu chế biến vỏ sầu riêng thành các hoạt chất. Ngay cả khi đã làm chủ công nghệ, doanh nghiệp vẫn phải xây dựng nhà máy, tổ chức thu gom nguyên liệu, tính toán giá mua và tìm thị trường tiêu thụ.
"Đây cũng là giai đoạn cần nhiều vốn nhất", ông nói, cho rằng Việt Nam cần phát triển cơ chế đầu tư mạo hiểm để hỗ trợ doanh nghiệp vượt qua khoảng trống tài chính này.
Cùng quan tâm đến đầu ra của nghiên cứu, đại biểu Nguyễn Cao Sơn đặt vấn đề về vai trò của Nhà nước với tư cách khách hàng đầu tiên của doanh nghiệp công nghệ. Theo đại biểu, một hợp đồng mua sắm ban đầu có thể giúp doanh nghiệp nhỏ tạo uy tín, mở rộng thị trường và tiếp tục đầu tư.
Bộ trưởng cho biết dự thảo Luật Công nghệ cao sửa đổi đang nghiên cứu cơ chế Nhà nước mua những lô sản phẩm đầu tiên, còn gọi là "mua lô số 0", cùng các chính sách hỗ trợ chi phí thử nghiệm, ưu đãi nhập khẩu thiết bị cho doanh nghiệp công nghệ chiến lược.
Những cơ chế này hướng tới tháo gỡ khó khăn mà doanh nghiệp thường gặp khi đã nghiên cứu được sản phẩm nhưng chưa có khách hàng, chưa đủ nguồn lực để mở rộng sản xuất.

Một câu hỏi khác được đại biểu Nguyễn Thị Yến Nhi nêu là vì sao nhiều phòng thí nghiệm được đầu tư thiết bị hiện đại nhưng khai thác chưa hết công suất, trong khi doanh nghiệp vẫn thiếu hạ tầng nghiên cứu.
Từ kinh nghiệm công tác tại trường đại học, Bộ trưởng cho biết nhiều đề án đầu tư đều đặt mục tiêu dùng chung phòng thí nghiệm, nhưng khi triển khai lại vướng thủ tục quản lý tài sản công. Có nơi đầu tư thiết bị hàng chục tỷ đồng nhưng chưa tính toán đầy đủ kinh phí vận hành, nhân lực và vật tư nghiên cứu.
Theo ông, cách đầu tư phòng thí nghiệm phải thay đổi căn bản, xuất phát từ nhu cầu của nhà khoa học và nhiệm vụ nghiên cứu, thay vì chủ yếu theo mong muốn của người đứng đầu đơn vị. Việc đầu tư cần theo lộ trình, gắn với dự án cụ thể và có sự tham gia của viện, trường, doanh nghiệp.
Đơn giản hóa thủ tục, hỗ trợ doanh nghiệp đổi mới công nghệ
Bên cạnh khó khăn về vốn và hạ tầng, thủ tục hành chính cũng là vấn đề được các đại biểu nhắc đến.
Đại biểu Bùi Xuân Hải, Hiệu trưởng Trường Đại học Hải Phòng, phản ánh nhiều nhà khoa học vẫn mất thời gian cho thủ tục thanh quyết toán kinh phí nghiên cứu. Ông đề nghị Bộ trưởng làm rõ giải pháp để các nhà khoa học bớt gánh nặng hành chính, có thêm thời gian sáng tạo.
Bộ trưởng cho biết đã nhận được nhiều phản ánh tương tự. Một số điều kiện về khoán chi đến sản phẩm cuối cùng trước đây tương đối chặt chẽ, gây khó cho doanh nghiệp và tổ chức nghiên cứu chưa từng chủ trì nhiệm vụ cấp nhà nước. Bộ đã kiến nghị sửa đổi để tháo gỡ vướng mắc.
Đáng chú ý, ông cho biết thời gian từ đề xuất đến phê duyệt nhiệm vụ khoa học công nghệ đã được rút xuống còn 90 ngày. Bộ trưởng đánh giá đây là bước cải cách quan trọng trong quản lý hoạt động nghiên cứu.
Với doanh nghiệp nhỏ và vừa, đại biểu Nguyễn Đặng Ân nêu thực tế dù được phép trích lập quỹ phát triển khoa học công nghệ, nhiều đơn vị vẫn không đủ nguồn lực để đầu tư, trong khi lo ngại thủ tục phức tạp và rủi ro khi thanh tra, kiểm toán.
Bộ trưởng cho biết sẽ phối hợp Bộ Tài chính rà soát cơ chế trích lập, sử dụng quỹ. Đồng thời, Quỹ Đổi mới công nghệ quốc gia có thể hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận vốn vay, bảo lãnh và hỗ trợ lãi suất. Bộ cũng triển khai kết nối chuyên gia để tư vấn giải pháp công nghệ phù hợp với nhu cầu của từng doanh nghiệp.

Số cuộc gọi lừa đảo giảm hơn 60%
Cùng với khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số là nhóm vấn đề thu hút nhiều câu hỏi liên quan trực tiếp đến đời sống.
Đại biểu Tráng A Dương phản ánh dù dữ liệu dùng chung và dịch vụ công trực tuyến được đẩy mạnh, người dân vẫn phải đi lại nhiều lần, cung cấp những giấy tờ cơ quan nhà nước đã có. Tình trạng này đặc biệt gây khó khăn ở vùng miền núi, biên giới.
Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho biết chuyển đổi số ở cơ sở còn nhiều trở ngại, từ máy móc, hạ tầng viễn thông đến phần mềm chồng chéo, dữ liệu chưa liên thông và kỹ năng số của một bộ phận cán bộ, người dân còn hạn chế.
Dù vậy, ông cho rằng không thể vì những khó khăn trước mắt mà làm chậm chuyển đổi số. Điều quan trọng là tiếp tục khắc phục bất cập, để những khoản đầu tư vào hạ tầng và dữ liệu thực sự giúp người dân giảm thời gian, chi phí thực hiện thủ tục.
Minh họa cho hiệu quả của việc chuẩn hóa dữ liệu, Bộ trưởng cho biết khoảng 102 triệu trong hơn 112 triệu thuê bao viễn thông đã được đồng bộ, định danh. Theo thông tin ông nhận được từ cơ quan chức năng, số cuộc gọi lừa đảo giảm hơn 60%, tin nhắn rác cũng giảm.
Tuy nhiên, chuyển đổi số không chỉ được đánh giá bằng số lượng tài khoản, phần mềm hay dịch vụ công trực tuyến. Bộ trưởng nhấn mạnh sự hài lòng của người dân phải là thước đo quan trọng nhất.
Trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo, các đại biểu cũng bày tỏ lo ngại về hành vi giả mạo hình ảnh, giọng nói để lừa đảo và nguy cơ học sinh lệ thuộc vào AI trong học tập.
Bộ trưởng cho biết việc phát triển AI cần đi cùng cơ chế quản lý rủi ro. Riêng với học sinh nhỏ tuổi, ông đồng tình với việc xem xét hạn chế, thậm chí cấm sử dụng AI ở một số độ tuổi, tránh để công nghệ thay thế quá trình tự suy nghĩ, rèn luyện tư duy và sáng tạo.
Ở góc độ phát triển, Phó thủ tướng Hồ Quốc Dũng khẳng định Việt Nam cần làm chủ công nghệ AI, hướng tới những sản phẩm trí tuệ nhân tạo mang thương hiệu Việt Nam, đồng thời bảo đảm chủ quyền, an ninh và lấy người dân làm trung tâm.

Bộ trưởng trả lời thẳng thắng, nêu nhiều giải pháp tháo gỡ vướng mắc
Khép lại phiên chất vấn, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đánh giá Bộ trưởng Vũ Hải Quân cơ bản trả lời các vấn đề đại biểu nêu, liên hệ với thực tiễn và kinh nghiệm quốc tế, làm rõ khó khăn, vướng mắc và giải pháp trong thời gian tới.
Chủ tịch Quốc hội đề nghị Chính phủ và Bộ Khoa học và Công nghệ tiếp tục hoàn thiện thể chế, khơi thông nguồn lực, đồng thời xử lý dứt điểm các điểm nghẽn trong kết nối, chia sẻ dữ liệu, khắc phục tình trạng nền tảng số phân tán, chồng chéo trước ngày 31/12.
Sau hơn hai giờ chất vấn, vấn đề được đặt ra không chỉ là Việt Nam sẽ làm chủ được bao nhiêu công nghệ chiến lược, mà còn là làm thế nào để những thành quả nghiên cứu trở thành sản phẩm, nâng cao năng suất và mang lại lợi ích thiết thực cho nền kinh tế, người dân.