Hãy hình dung một chuyên viên sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để rà soát thông tin nhân sự. Chỉ sau thời gian ngắn, người này đã có bản tổng hợp và chuyển ngay cho bộ phận tiếp nhận. Tin tưởng vào kết quả do AI tạo ra, chuyên viên không kiểm tra kỹ, cũng không trao đổi với đồng nghiệp nắm rõ hồ sơ về những thông tin chưa thống nhất.
Khi tiếp nhận, bộ phận phụ trách phát hiện nhiều thông tin thiếu hoặc sai. Thay vì triển khai công việc tiếp theo, họ phải đối chiếu hồ sơ, bổ sung, chỉnh sửa rồi chuyển lại để chuyên viên giải thích. Những khâu phụ thuộc vào kết quả này cũng phải chờ đợi.
Nhìn riêng từng cá nhân, chuyên viên đã hoàn thành nhiệm vụ nhanh hơn nhờ AI. Nhưng xét cả quy trình, thời gian tiết kiệm ở khâu đầu có thể không đủ bù đắp công sức sửa sai ở những khâu sau.
Tình huống này cho thấy một nghịch lý trong môi trường làm việc hiện đại: Một người làm nhanh hơn chưa chắc giúp cả tập thể làm việc hiệu quả hơn.

Giỏi dùng AI chưa đủ, còn phải biết hợp tác
AI đang thay đổi cách con người làm việc. Những công việc từng mất nhiều giờ để tổng hợp thông tin, phân tích dữ liệu hay soạn thảo văn bản nay có thể được hỗ trợ thực hiện nhanh chóng.
Tuy nhiên, sử dụng thành thạo công cụ mới chỉ là một phần năng lực cần thiết. Người lao động còn phải biết phối hợp với đồng nghiệp, kiểm chứng thông tin và chịu trách nhiệm về kết quả cuối cùng.
Đó là yêu cầu của năng lực cộng tác kép: vừa biết khai thác AI, vừa biết hợp tác với con người trong quá trình giải quyết công việc.
Trở lại tình huống rà soát nhân sự, chuyên viên cần thống nhất trước với bộ phận tiếp nhận về những thông tin cần có và yêu cầu kiểm tra. AI có thể hỗ trợ tổng hợp dữ liệu, phát hiện điểm thiếu hoặc chưa nhất quán. Nhưng những trường hợp đặc biệt vẫn cần được đối chiếu hồ sơ và trao đổi với người có chuyên môn.
Sự hiểu biết của đồng nghiệp phải được huy động đúng lúc để phòng ngừa sai sót, thay vì chỉ dùng để khắc phục hậu quả khi công việc đã chuyển sang khâu khác.
Điều này không có nghĩa mọi vấn đề đều phải đưa ra bàn bạc hoặc bổ sung những tầng phê duyệt không cần thiết. Cộng tác hiệu quả là biết khi nào cần trao đổi, trao đổi với ai và ai phải chịu trách nhiệm.
Đặc biệt, người thực hiện cần làm rõ những thông tin đã kiểm tra, căn cứ sử dụng và những vấn đề còn phải xác minh khi bàn giao kết quả. Không nhất thiết một cá nhân tự kiểm chứng mọi thứ, nhưng trách nhiệm của từng khâu phải được phân định rõ ràng.
Nếu chỉ vội vàng chuyển một sản phẩm chưa được rà soát để đồng nghiệp gánh thêm phần kiểm tra, sửa sai, đó không phải là cộng tác hiệu quả.
Thước đo năng lực làm việc vì thế không chỉ là một người có thể độc lập hoàn thành bao nhiêu nhiệm vụ, mà còn là khả năng phối hợp để giảm sai sót, tránh làm lại và nâng cao hiệu quả chung.
Báo cáo hoàn chỉnh chưa chắc phản ánh năng lực thực chất
Sự phổ biến của AI còn đặt ra thách thức đối với hoạt động đào tạo nhân lực.
Trước đây, người mới thường học nghề thông qua quan sát, trao đổi, nhận góp ý và cùng đồng nghiệp có kinh nghiệm xử lý những tình huống thực tế. Nay AI có thể cung cấp câu trả lời, gợi ý phương án, thậm chí tạo ra một sản phẩm tương đối hoàn chỉnh chỉ sau vài câu lệnh.
Đây là cơ hội lớn để nâng cao năng suất và hỗ trợ học tập.

Nghiên cứu công bố trên Quarterly Journal of Economics năm 2025, thực hiện với hơn 5.000 nhân viên chăm sóc khách hàng, ghi nhận trợ lý AI giúp tăng trung bình 15% số vấn đề được giải quyết mỗi giờ. Những người ít kinh nghiệm được hưởng lợi nhiều hơn và nghiên cứu cũng tìm thấy bằng chứng AI hỗ trợ quá trình học hỏi trong công việc.
Tuy nhiên, chất lượng sản phẩm không đồng nghĩa với trình độ thực sự của người tạo ra nó.
Một báo cáo được trình bày chuyên nghiệp chưa chứng minh người viết hiểu các giả định phía sau. Một phương án được chấp nhận cũng chưa bảo đảm người đề xuất biết điều chỉnh khi điều kiện thay đổi.
Nếu người mới thường xuyên nhận được câu trả lời từ AI nhưng không hiểu cơ sở của nó, họ sẽ tích lũy kinh nghiệm và năng lực phán đoán bằng cách nào?
Nghiên cứu nội bộ do Anthropic công bố cuối năm 2025 ghi nhận một số nhân viên ít tìm đến đồng nghiệp hơn khi sử dụng AI, đồng thời đặt ra lo ngại về cơ hội hướng dẫn người mới. Dù quan sát tại một công ty công nghệ không đại diện cho mọi môi trường làm việc, đây vẫn là vấn đề đáng suy nghĩ.
AI có thể giúp người lao động tạo ra sản phẩm tốt hơn, nhưng tổ chức cần bảo đảm họ cũng thực sự trưởng thành về chuyên môn.
Vì vậy, đào tạo nhân lực trong thời đại AI không nên chỉ dừng ở việc hướng dẫn cách viết câu lệnh hay sử dụng công cụ.
Thay vì chỉ đánh giá sản phẩm cuối cùng, doanh nghiệp có thể yêu cầu nhân viên giải thích lựa chọn của mình, phát hiện giả định sai hoặc điều chỉnh phương án khi tình huống thay đổi.
Không cần bắt người lao động làm thủ công những thao tác đã có thể tự động hóa. Điều quan trọng là giữ lại những bước giúp họ hiểu bản chất công việc, nhận diện giới hạn năng lực và biết tìm kiếm sự hỗ trợ đúng lúc.
Ở đây, kinh nghiệm của đồng nghiệp vẫn giữ vai trò quan trọng. Người vững nghiệp vụ có thể chia sẻ cách phán đoán, trong khi người thành thạo công nghệ giúp tập thể thử nghiệm phương pháp mới.
Nếu những sai sót được cùng nhau phân tích, nguyên nhân được làm rõ và cách xử lý được cập nhật thành kinh nghiệm chung, cả nhóm có thể tránh lặp lại vấn đề tương tự. Ngược lại, nếu mỗi người chỉ âm thầm sửa lỗi cho nhau, công việc trước mắt có thể hoàn thành nhưng tập thể chưa chắc tiến bộ.
Khi AI ngày càng trở thành một "cộng sự", con người vẫn cần nhau, nhưng cách thức cộng tác phải thay đổi. Không chỉ hỗ trợ hoàn thành nhiệm vụ, họ còn cần cùng kiểm chứng thông tin, trao đổi kinh nghiệm, phản biện và chịu trách nhiệm về những quyết định.
Đích đến của ứng dụng AI không phải là một tập thể mà ai cũng làm việc thật nhanh, trong khi một số người phải âm thầm gánh phần kiểm tra, sửa sai.
Công nghệ chỉ thực sự phát huy giá trị khi giúp người lao động nâng cao năng lực, giảm sai sót và cải thiện hiệu quả của cả tổ chức.
AI có thể giúp mỗi cá nhân làm nhanh hơn, nhưng chính năng lực cộng tác mới giúp cả tập thể làm tốt hơn.