Già hóa dân số: Thị trường lớn đang hình thành
Trình bày tại hội thảo “Phát triển Kinh tế bạc tại Việt Nam: Kết nối chính sách, doanh nghiệp và cơ sở giáo dục đại học” tổ chức sáng 19/11, TS Nguyễn Tuấn Dương, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Xã hội Trường thọ và Phát triển Suốt đời, cho rằng già hóa dân số đang trở thành xu hướng không thể đảo ngược trên toàn cầu khi mức sinh giảm, tuổi thọ ngày càng tăng.
Dẫn báo cáo về kinh tế bạc (Silver Economy) do World Data Lab và NielsenIQ công bố hồi tháng 6, TS Dương thông tin người từ 60 tuổi trở lên chiếm khoảng 15% dân số thế giới nhưng nắm giữ tới 27% chi tiêu tiêu dùng toàn cầu, tương đương khoảng 19.000 tỷ USD trong năm nay.
Riêng thị trường sản phẩm, dịch vụ chuyên biệt cho nhóm khách hàng này đạt khoảng 4.500 tỷ USD, tăng 7% mỗi năm, cao gấp đôi tốc độ tăng của tiêu dùng nói chung.

Những con số này cho thấy kinh tế bạc (Silver Economy) không còn là một thị trường ngách mà đang trở thành động lực kinh tế mới, liên quan đến hàng loạt lĩnh vực như y tế, tài chính, bảo hiểm, bất động sản, du lịch, công nghệ, giáo dục và thực phẩm.
Tại Việt Nam, cơ hội này càng đáng chú ý khi tốc độ già hóa thuộc nhóm nhanh nhất thế giới.
Hiện cả nước có khoảng 16 triệu người cao tuổi, chiếm trên 16% dân số. Theo dự báo của Cục Thống kê, số người từ 60 tuổi trở lên sẽ tăng lên 20,9 triệu người vào năm 2034, đạt 27,5 triệu người năm 2044 và khoảng 38,5 triệu người vào năm 2074.
Đến năm 2034, Việt Nam sẽ chính thức bước vào thời kỳ dân số già, năm 2036 kết thúc thời kỳ dân số vàng và đến năm 2050 có cơ cấu dân số siêu già. Như vậy, khoảng thời gian chuẩn bị không còn nhiều.
Theo TS Nguyễn Tuấn Dương, cần chuyển cách nhìn từ người cao tuổi là đối tượng cần trợ giúp sang người cao tuổi là chủ thể, nguồn lực của nền kinh tế và là lực lượng tiêu dùng có sức ảnh hưởng ngày càng lớn.
Đây cũng là nền tảng để phát triển hàng loạt các lĩnh vực kinh tế, trong đó người cao tuổi không chỉ là nhóm khách hàng có nhu cầu tiêu dùng ngày càng lớn mà còn có thể tiếp tục đóng góp thông qua kinh nghiệm, tri thức, vốn và hoạt động lao động, khởi nghiệp.
Cách tiếp cận này sẽ giúp khai mở những thị trường mới, đồng thời tạo điều kiện để người cao tuổi sống khỏe mạnh, chủ động và tiếp tục tham gia vào đời sống kinh tế - xã hội.
Từ câu lạc bộ đến thị trường thể thao, du lịch
Một trong những lĩnh vực có khả năng khai thác tiềm năng kinh tế bạc là thể thao kết hợp du lịch, chăm sóc sức khỏe. Tuy nhiên, thực tế cho thấy thị trường này vẫn còn khoảng trống lớn.
Theo TS Phan Danh Na, Ngành Kinh tế thể thao (Trường Đại học Hoa Sen), trong một khảo sát năm 2022, trong số những người cao tuổi đi du lịch, có tới hơn 44,3% đi cùng hội người cao tuổi, trong khi chỉ 13,25% mua tour của các doanh nghiệp du lịch.
Điều này cho thấy nhu cầu du lịch đã tồn tại và được tổ chức thành nhóm, nhưng doanh nghiệp chưa khai thác hiệu quả kênh khách hàng này.

Đặc biệt, cả nước hiện có khoảng 9.000 câu lạc bộ liên thế hệ tự giúp nhau với khoảng 330.000 thành viên. Riêng Hội Sức khỏe ngoài trời Hà Nội có hơn 8.000 hội viên hoạt động tại trên 200 câu lạc bộ.
Đây chính là hệ thống kết nối cộng đồng sẵn có, giúp doanh nghiệp tiếp cận người cao tuổi với chi phí thấp hơn so với việc tìm kiếm từng khách hàng riêng lẻ.
TS Phan Danh Na đề xuất mô hình phát triển kinh tế bạc trong thể thao theo ba tầng, bắt đầu từ thể thao cộng đồng giá rẻ, tiến đến dịch vụ sức khỏe và phục hồi chức năng, sau đó kết nối với du lịch thể thao, nghỉ dưỡng theo đoàn.
Dù tiềm năng lớn, kinh tế bạc tại Việt Nam vẫn đối mặt với không ít thách thức, đặc biệt là khả năng chi trả và sự thiếu hụt hệ sinh thái dịch vụ.
Theo số liệu được TS Phan Danh Na dẫn tại hội thảo, Việt Nam có khoảng 2,2 triệu người nhận lương hưu hằng tháng, với mức bình quân gần 6 triệu đồng.
So với khoảng 14,2 triệu người từ 60 tuổi trở lên năm 2024, số người có lương hưu nêu trên tương đương khoảng 15,5%, tức gần 1/6. Đây là phép ước tính về tỷ lệ người cao tuổi có lương hưu, cho thấy khả năng chi trả của một bộ phận lớn khách hàng còn hạn chế.
Vì vậy, phát triển sản phẩm kinh tế bạc không thể chỉ hướng đến những dịch vụ cao cấp, đắt tiền. Thay vào đó, cần có các sản phẩm đa dạng về giá, bắt đầu từ hoạt động cộng đồng chi phí thấp, sau đó mở rộng sang dịch vụ chuyên sâu và du lịch nghỉ dưỡng.
Các chuyên gia tại hội thảo cũng chỉ ra rằng Việt Nam hiện chưa có khung chính sách kinh tế bạc đồng bộ, chưa hình thành bảo hiểm chăm sóc dài hạn và còn thiếu nhân lực chuyên ngành lão khoa, chăm sóc người cao tuổi.
Do đó, cần có sự tham gia đồng bộ của Nhà nước, doanh nghiệp, trường đại học và chính người cao tuổi, từ việc hoàn thiện thể chế, nghiên cứu bảo hiểm chăm sóc dài hạn, xây dựng tiêu chuẩn dịch vụ và chính sách ưu đãi đầu tư đến phát triển mô hình chăm sóc ban ngày, chăm sóc tại nhà, ứng dụng công nghệ và trí tuệ nhân tạo vào chăm sóc sức khỏe.