Chuyển tới nội dung chính
Khoa học & Công nghệ · Điểm tin đa nguồn

10 năm "đọc" bản đồ hàng triệu thiên hà của nhà khoa học Việt

Phương pháp mới do nhà khoa học Nguyễn Nhật Minh cùng cộng sự phát triển giúp khai thác nhiều thông tin hơn từ bản đồ hàng triệu thiên hà, nâng độ chính xác của một số phép đo vũ trụ học lên 3-5 lần.

Dân Trí (dantri.com.vn) · Tác giả: Dân trí 6 ngày trước Đọc bài gốc tại Dân Trí ↗
Mã cổ phiếu liên quan:

Một bản đồ ghi lại vị trí của hàng triệu người có thể cho biết nơi nào đông dân, nơi nào thưa thớt. Tuy nhiên, hai khu vực có cùng mật độ dân số vẫn có thể có cách phân bố hoàn toàn khác nhau.

Ở nơi này, dân cư tập trung thành những cụm lớn; ở nơi khác, họ phân tán trên diện rộng. Sự khác biệt này không thể hiện qua những con số thống kê mà nằm trong chính cách các điểm dữ liệu phân bố trên bản đồ và mối tương quan giữa chúng.

Khi nghiên cứu hàng triệu thiên hà để tìm hiểu quá trình hình thành và tiến hóa của vũ trụ, các nhà khoa học cũng cần dự đoán, đo đạc và phân tích mối tương quan ấy trong không gian bao la. Thay vì các cụm dân cư, ta có các cụm thiên hà quần tụ, liên kết với nhau trong một mạng lưới nhện (cosmic web) khổng lồ giữa vũ trụ bao la.

10 năm đọc bản đồ hàng triệu thiên hà của nhà khoa học Việt - 1
Toàn cảnh thiên hà Sculptor qua quan sát của thiết bị MUSE trên Kính thiên văn Rất lớn (VLT) (Ảnh: ESO/E. Congiu et al.).

Nhà vũ trụ học Nguyễn Nhật Minh cùng cộng sự đã phát triển phương pháp Field-Level Inference - FLI (tạm dịch: phương pháp suy luận toàn bản đồ), cho phép phân tích trường phân bố thiên hà thay vì chỉ dựa vào các thống kê tóm tắt.

Nhờ đó, các nhà khoa học có thể khai thác lượng thông tin phong phú hơn từ dữ liệu quan sát, nâng cao độ chính xác khi đo đạc các tham số trong mô hình vũ trụ và kiểm chứng những lý thuyết vật lý cơ bản.

TS Nguyễn Nhật Minh là nhà vũ trụ học người Việt Nam, nhận bằng tiến sĩ tại Viện Vật lý Thiên văn Max Planck (Đức) năm 2020. Giai đoạn 2022-2024, anh là nghiên cứu viên sau tiến sĩ tại Đại học Michigan (Mỹ). Sau đó, anh công tác tại Viện Kavli về Vật lý và Toán học của Vũ trụ (Kavli IPMU), Đại học Tokyo (Nhật Bản). Đầu năm 2027, anh dự kiến đảm nhận vai trò trưởng nhóm Vật lý Thiên văn và Vũ trụ học tại Viện Nghiên cứu liên ngành về Khoa học và Giáo dục (IFIRSE) tại Việt Nam.

Năm 2024, anh giành Giải Ba Buchalter về Vũ trụ học của Hội Thiên văn học Mỹ (AAS), trở thành nhà khoa học Việt Nam đầu tiên nhận giải thưởng này. Cùng năm, công trình nghiên cứu về phương pháp Field-Level Inference (FLI) do anh là tác giả chính được công bố trên tạp chí Physical Review Letters.

Năm 2026, anh là thành viên nhóm hợp tác DESI được Hội Thiên văn học Mỹ trao Giải thưởng Lancelot M. Berkeley nhờ xây dựng bản đồ 3D lớn nhất về vũ trụ và thực hiện các phép đo chính xác về dao động âm học baryon, góp phần nghiên cứu bản chất của năng lượng tối.

10 năm đọc bản đồ hàng triệu thiên hà của nhà khoa học Việt - 2

Trao đổi với phóng viên Dân trí, TS Nguyễn Nhật Minh chia sẻ về cơ duyên đến với ngành vũ trụ học từ những thắc mắc thuở nhỏ về lực hấp dẫn, hành trình nghiên cứu phương pháp FLI và mong muốn phát triển lĩnh vực này tại Việt Nam.

Thói quen đặt câu hỏi cho những bí ẩn chưa có lời giải

Những thắc mắc đầu tiên về vũ trụ đến với anh từ khi nào và điều gì khiến chúng dần trở thành động lực để anh theo đuổi ngành vũ trụ học?

- Từ nhỏ, tôi đã có thói quen đặt câu hỏi về những hiện tượng xung quanh: Vì sao chúng xảy ra và cơ chế nào chi phối chúng?

Trên căn gác nhỏ ở nhà ông bà nội, mẹ tôi làm một tủ sách, nhịn ăn sáng, đôi khi mua chịu để tích cóp từng quyển sách cho chị em tôi. Những cuốn sách ở đó nuôi dưỡng trí tò mò và đưa tôi đến với vật lý. Tôi cũng vốn thích giải đố.

10 năm đọc bản đồ hàng triệu thiên hà của nhà khoa học Việt - 3
Câu hỏi của thầy giáo khiến Nguyễn Nhật Minh tìm đến vũ trụ học (Ảnh: NVCC).

Lên cấp ba, tôi theo học lớp chuyên Vật lý tại Trường THPT Gia Định (TPHCM). Tại đây, tôi có điều kiện tìm hiểu sâu hơn về nhiều lĩnh vực của vật lý qua các giờ học đội tuyển, thời gian tự học và tủ sách do thầy giáo xây dựng từ nguồn sách quyên góp của các thế hệ học sinh đi trước.

Trong những chủ đề ở bốn lĩnh vực cơ học, nhiệt học, điện học và quang học, tôi đặc biệt bị cuốn hút bởi lực hấp dẫn, tức lực hút giữa các vật có khối lượng.

Trong một tiết học về phản ứng nhiệt hạch, thầy giáo đặt câu hỏi: “Với nhiệt độ và áp suất khủng khiếp trong lõi, tại sao Mặt Trời không bị thổi tung?”

Câu hỏi ấy khiến tôi nhận ra một điều trước đó chưa từng nghĩ tới: lực hấp dẫn không chỉ kéo các vật về phía nhau, mà còn khiến một thiên thể tự co lại dưới sức hút của chính mình. Chính lực hấp dẫn nén vật chất trong lõi Mặt Trời, tạo điều kiện cho phản ứng nhiệt hạch diễn ra. Áp suất bên trong lại chống đỡ lực hấp dẫn, giữ Mặt Trời ở trạng thái cân bằng.

Hôm ấy, tôi trả lời được câu hỏi của thầy, nhưng lại mang về một câu hỏi lớn hơn: Nếu Mặt Trời có thể tự co lại dưới sức hút của chính mình, tại sao cả vũ trụ không như vậy? Chính thắc mắc ấy đã dẫn tôi đến với vũ trụ học.

10 năm tìm cách "đọc" bản đồ thiên hà

Khi phát triển phương pháp FLI, anh và các cộng sự đã phải vượt qua những thách thức nào để khai thác trực tiếp thông tin từ bản đồ thiên hà và kiểm chứng hiệu quả của phương pháp?

- Chúng tôi đã gặp rất nhiều trở ngại, từ việc tìm lời giải cho các vấn đề vật lý, thống kê đến những giới hạn về năng lực tính toán.

Điều thôi thúc cả nhóm tiếp tục phát triển FLI là một câu hỏi: trong bản đồ phân bố các thiên hà còn bao nhiêu thông tin mà những cách phân tích quen thuộc chưa khai thác được?

Mỗi thiên hà như Dải Ngân Hà của chúng ta là một hệ chứa rất nhiều sao, khí và bụi, gắn kết với nhau bởi lực hấp dẫn. Khi nhìn vào cách hàng triệu thiên hà phân bố trong không gian, chúng ta có thể tìm hiểu lịch sử của cả vũ trụ.

Chúng ta thường tóm tắt bản đồ phân bố các thiên hà bằng thống kê hai điểm (two-point statistics) và ba điểm (three-point statistics), mô tả mối liên hệ giữa từng cặp hoặc từng bộ ba thiên hà.

Phương pháp suy luận toàn bản đồ (FLI) phân tích trực tiếp bản đồ thiên hà ở từng vị trí để đối chiếu với mô hình vật lý, sử dụng phương pháp mô phỏng và dự đoán sự hình thành và phát triển của toàn bộ thiên hà trong bản đồ, dựa trên các quy luật vật lý.

10 năm đọc bản đồ hàng triệu thiên hà của nhà khoa học Việt - 4
Thay vì chỉ đo tương quan, FLI phân tích toàn bộ trường mật độ (Ảnh: NVCC).

Để làm được điều đó, chúng tôi phải hiểu sự khác biệt về mặt thống kê giữa hai cách phân tích dựa trên thống kê tương quan hai điểm, ba điểm và phương pháp mới, suy luận từ toàn bản đồ.

Riêng quá trình xây dựng cơ sở lý thuyết cho phương pháp đã mất hơn ba năm.

Ban đầu, nhóm phát triển cơ sở lý thuyết để mô tả phân bố thiên hà và kiểm soát ảnh hưởng của các quá trình vật lý ở quy mô nhỏ.

Năm 2020, giữa đợt dịch COVID-19 thứ hai ở châu Âu, nhóm nghiên cứu khả năng tái dựng điều kiện ban đầu của vũ trụ. Kết quả cho thấy phương pháp có thể khôi phục tương đối chính xác cấu trúc không gian nhưng vẫn gặp sai lệch khi xác định các tham số của mô hình vũ trụ.

Chúng tôi tiếp tục phát triển và hoàn thiện phương pháp trên dữ liệu mô phỏng mãi cho tới mùa xuân năm 2024. Tháng tư năm đó, nhóm nghiên cứu lần đầu tiên chứng minh rằng FLI không những có thể xác định đúng tham số của mô hình vũ trụ, mà còn với độ chính xác gấp 3-5 lần phương pháp truyền thống.

Dù đã có cơ sở lý thuyết và được kiểm chứng bước đầu trên dữ liệu mô phỏng, FLI vẫn chưa được đánh giá đầy đủ trong điều kiện quan sát thực tế, vốn chịu ảnh hưởng phức tạp của thiết bị đo đạc. Thời gian tới, nhóm nghiên cứu sẽ tiếp tục thử nghiệm phương pháp trên dữ liệu thực để xem xét khả năng ứng dụng và những vấn đề cần giải quyết.

Phương pháp FLI mở ra khả năng tìm hiểu những khía cạnh nào của vũ trụ mà các phương pháp phân tích trước đây còn gặp hạn chế?

- Có thể hình dung một khảo sát thiên hà là chương trình khảo sát thiên văn ở cấp độ rất lớn, nhằm quan sát để đo đạc và lập bản đồ phân bố của nhiều thiên hà. Với FLI, chúng ta vẫn sử dụng bản đồ dữ liệu cũ. Tuy nhiên, nhờ cách phân tích mới, độ chính xác của phép đo có thể tương đương với kết quả từ một khảo sát có thể tích lớn hơn khoảng gần 10-25 lần.

Trong thiên văn và vũ trụ học, mở rộng khảo sát ở quy mô ấy có thể là một bước chuyển thế hệ, đòi hỏi nhiều năm thiết kế, xây dựng và vận hành với nguồn đầu tư rất lớn.

Vì vậy, khai thác tốt hơn dữ liệu đã có mang lại một giá trị đáng kể.

Trong thử nghiệm của nhóm nghiên cứu, độ chính xác của phép đo biên độ thăng giáng vật chất tuyến tính (linear matter fluctuation amplitude), ký hiệu σ₈, đã cải thiện gấp 3-5 lần. Có thể hiểu đây là đại lượng mô tả mức độ không đồng đều của vật chất trên một thang đo quy ước trong mô hình.

Phép đo σ₈ giúp chúng ta xác định vũ trụ và mạng lưới thiên hà đã và đang phát triển như thế nào. Khi kết hợp với hiểu biết về vũ trụ thuở sơ khai, phép đo này cho phép kiểm tra chặt chẽ hơn vai trò của lực hấp dẫn, vật chất tối (dark matter) và năng lượng tối (dark energy) - tên gọi cho thành phần được dùng để giải thích sự giãn nở ngày càng nhanh của vũ trụ.

Truy vết lịch sử vũ trụ qua bản đồ thiên hà

Khi nghiên cứu sự phân bố của hàng triệu thiên hà, câu hỏi nào về vũ trụ khiến anh hào hứng và muốn tìm hiểu sâu hơn cả?

- Thứ nhất, điều gì thực sự đã xảy ra trong vũ trụ thuở sơ khai?

Giả thuyết giãn nở lạm phát (inflation) mô tả một thời kỳ vũ trụ giãn nở cực nhanh theo hàm mũ, gắn với nguồn gốc những chênh lệch rất nhỏ về mật độ vật chất. Về sau, những chênh lệch ấy phát triển thành mạng lưới vũ trụ, trong đó các thiên hà tập trung, quần tụ thành từng cụm và những dải dài (cosmic filament), xen lẫn là những khoảng không bao la (cosmic void).

10 năm đọc bản đồ hàng triệu thiên hà của nhà khoa học Việt - 5
Hàng triệu thiên hà lưu giữ dấu vết hình thành và tiến hóa của vũ trụ (Ảnh: Kota Hamori).

Nhưng thực tế cơ chế vật lý nào đã dẫn tới lạm phát, những thành phần và tương tác nào đã tham gia thì chúng ta vẫn chưa hiểu rõ.

Nếu mô tả được quá trình lực hấp dẫn làm những chênh lệch mật độ ban đầu phát triển qua hàng tỉ năm, chúng ta có thể dùng bản đồ để tìm hiểu vật lý của vũ trụ sơ khai. Xa hơn, những dấu vết đó có thể giúp tìm kiếm các hạt và tương tác mới ở những mức năng lượng mà các máy gia tốc trên Trái Đất không thể nào đạt tới.

Thứ hai, đâu là bản chất của vật chất tối và năng lượng tối?

Theo mô hình hiện nay, chúng chiếm phần lớn mật độ năng lượng của vũ trụ. Các nhà khoa học đã đo được nhiều ảnh hưởng của chúng lên sự hình thành mạng lưới thiên hà trong vũ trụ và sự giãn nở của vũ trụ, nhưng vẫn chưa biết chúng thực sự là gì.

Tôi nghĩ chúng ta đã có một bức tranh mô tả khá thành công nhiều quan sát, trong khi những thành phần vật lý căn bản của bức tranh ấy vẫn còn bí ẩn.

Đây là điều cuốn hút của công việc này: càng hiểu thêm, chúng ta càng có những câu hỏi sâu hơn để theo đuổi. Một hướng giúp tìm hiểu nguồn gốc vũ trụ, hướng còn lại giúp lý giải quá trình tiến hóa và dự đoán tương lai của vũ trụ.

Được biết, anh chuẩn bị đảm nhận vai trò trưởng nhóm Vật lý Thiên văn và Vũ trụ học tại IFIRSE ở Việt Nam. Anh dự định xây dựng và phát triển những hướng nghiên cứu nào?

- Tôi muốn xây dựng năng lực nghiên cứu vũ trụ học từ dữ liệu, tập trung phát triển các phương pháp phân tích gắn với những câu hỏi về vũ trụ sơ khai và sự hình thành cấu trúc vũ trụ, như tôi vừa giải thích.

Hiện nay, các nhóm nghiên cứu nhỏ ở Việt Nam có cơ hội tiếp cận những bộ dữ liệu lớn do các khảo sát quốc tế công bố. Tuy nhiên, để khai thác hiệu quả nguồn dữ liệu này, chúng ta cần có khả năng xác định những câu hỏi khoa học có ý nghĩa và tự phát triển phương pháp phù hợp để giải quyết chúng.

Bên cạnh năng lực chuyên môn, tôi mong muốn xây dựng môi trường nghiên cứu cho phép các nhà khoa học trẻ chủ động đặt câu hỏi, phát triển phương pháp và điều chỉnh hướng đi.

Điều này đòi hỏi nguồn lực đầy đủ hơn cùng cơ chế sử dụng linh hoạt hơn, để các nhóm nghiên cứu có thể lựa chọn chiến lược phù hợp với điều kiện của mình.

Xin cảm ơn TS về cuộc trò chuyện!

Nguồn xuất bản gốc: Dân Trí (dantri.com.vn) · Tác giả: Dân trí N1A tổng hợp tự động để tra cứu tin kinh tế - tài chính, giữ nguyên quyền tác giả của cơ quan báo chí gốc và dẫn liên kết trực tiếp về bài gốc.
Đọc bài gốc ↗

Đọc tiếp cùng chủ đề Khoa học & Công nghệ

Xem tất cả →